ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΟΝΤΟΣ Κρίση γλὠσσικὴ ἤ κρίση πολιτιστική; Τὸ καθεστὼς τῶν ἐτῶν 1967-74 κατάφε- ρε δύο πλήγματα στὴν ἐξέλιξη τῆς νεοελ- ληνικῆς γλώσσας καί, κατὰ συνέπεια, καὶ στην ἀνάπτυξη τῆς παιδείας στὸν τόπο μας: α) ἐπανέφερε τὴν καθαρεύουσα ἀπὸ τὴν πρώτη δημοτικοῦ στὰ σχολεῖα καὶ β) εἰσήγαγε τὴν τηλεόραση, ἀντικαθιστώντας ἔτσι τὸ λόγο μὲ τὴν εἰκόνα. Ἢ μεταπολίτευση τοῦ 74 ἐπανέφερε τὴ δηµοτική, στὴ συνέχεια ὅμως βάδισε, κα- τὰ τὴ γνώμη µου -- καὶ θὰ ἐπιχειρηματολο- γήσω γι’ αὐτὸ---, πάνω σὲ δρόµο λαθεμένο. Τὸ γεγονὸς πάλι ὅτι ἡ τηλεόραση ἔγινε πλήρως ἀποδεκτὴ ἀπὸ τὸ ἑλληνικὸ κοινὸ καὶ δὲν ὑπῆρχε ἀμφιβολία ὅτι θὰ γινόταν ἔτσι-- δυσκόλεψε ἀκόμη περισσότερο τὰ πράγματα. “Ὅλα αὐτὰ ἔχουν σὰν ἀποτέλεσμα νὰ ἔ- χει ἀνοίξει ἀπὸ εὐαίσθητους πάνω στὰ ζη- τήµατα τῆς γλώσσας µας συμπολίτες --εἰδικοὺς καὶ μὴ--- µία διαρκὴς συζήτηση καὶ διερεύνηση γιὰ τὴν κατάσταση τῆς νεο- ελληνικῆς γλώσσας. Πρὶν ἀναπτύξω τὴν ἄ- ποψή µου, θὰ ἤθελα --προσπαθώντας ὦ- στόσο νὰ μὴ γίνω κουραστικός-- νὰ ἐπιση- µάνω πρῶτα μερικὰ στοιχεῖα παρμένα ἀπὸ τὶς ἔρευνες καὶ τὰ πορίσματα τῆς σύγχρο- νης Γλωσσολογίας, γιὰ νὰ γίνει καλύτερα κατανοητὸ τὸ φαινόμενο τῆς γλώσσας. Μερικὰ στοιχεῖα Γλωσσολογίας |. Ἡ γλώσσα, ἣ κάθε γλώσσα, εἶναι μιὰ τέλεια δομὴ ποὺ ἀποτελεῖται ἀπὸ τέσσερα συστήµατα ἤ ἐπίπεδα: α) τὸ φωνολογικὸ ἤ ΦθΘογγολογικό, β) τὸ μορφολογικό, γ) τὸ συντακτικὸ καὶ δ) τὸ σημαντικὸ ἤ ἐννοιο- λογικὸ ἤ σηµασιολογικό, Τὸ φωνολογικὸ ἤ φθογγολογικὸ σύστη- μα περιλαμβάνει τὰ φωνήματα (ἤ φθόγ- γους) τῆς γλώσσας καὶ τοὺς νόμους ποὺ τὰ διέπουν!. Τὸ μορφολογικὸ (ἤ τυπολογικὸ ἤ τυπι- κὸ) σύστηµα περιλαμβάνει τοὺς κανόνες μεταβολῆς (κλίσης, συζυγίας) τῶν λέξεων, τὶς καταλήξεις τους, ποὺ ἀνάλογα μὲ τὴν περίπτωση δείχνουν τὸν ἀριθμό, τὸ γένος, τὸ πρόσωπο, τὸ χρόνο, τὴν ἔγκλιση, τὴ φωνή. Αὐτὲς οἱ καταλήξεις εἶναι ἐκεῖνο, ποὺ χαρακτηρίζει οὐσιαστικὰ μιὰ γλώσσα. Στὸ ἴδιο σύστημα ὑπάγονται καὶ οἱ γραμ- ματικὲς λέξεις. Τὸ συντακτικὸ σύστημα περιλαμβάνει τοὺς κανόνες ποὺ διέπουν τὴ δομὴ τῆς πρό- τασης. Πολλοὶ ἀπὸ τοὺς συντακτικοὺς κα- νόνες εἶναι κοινοὶ σ᾽ ὅλες τὶς γλῶσσες. Τέ- τοιοι κανόνες εἶναι ἡ διάκριση τῶν προτά- σεων σὲ κύριες καὶ δευτερεύουσες, ἣ ἕν- νοια τοῦ ὑποκειμένου, τοῦ κατηγορήµα- τος, τῶν προσδιορισμῶν (ἐπιθετικῶν, ἐπιρ- (1). Τὰ φωνήματα (ἤ φθόγγοι) εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ἔναρθροι ἦχοι ποὺ παράγονται ἀπὸ τὰ φωνητικὰ ὄργανα τοῦ ἀνθρώπου καὶ συνδυαζόµενα σχηματίζουν τὶς λέξεις κάθε γλώσσας. Τὰ φωνήματα δὲν εἶναι περισσότερα ἀπὸ ἑκατὸ (100) καὶ οἱ τρεῖς χιλιάδες περίπου γλῶσσες, ποὺ ἔχουν μέχρι τώρα καταγραφεῖ σ᾽ ὅλο τὸν κόσµο, ἐπιλέγουν τὰ φωνήματά τους ἀνάμεσα σ᾽ αὐτὸ τὸν περιορι- σµένο ἀριθμό. Αὐτὸ σηµαίνει ὅτι µεγάλο πλῆθος φωνημάτων εἶναι κοινὰ σὲ πολλὲς ἄν ὄχι σ᾽ ὅλες τὶς γλῶσσες. (2).Ι ραμματικὲς λέξεις ὀνομάζονται ἕνας περιορισμένος ἀριθμὸς λέξεων (ὄχι περισσότε- ρες ἀπὸ ἑκατὸ σὲ κάθε γλώσσα), ποὺ ἡ στατιστική τους ἐμφάνιση στὸ γραπτὸ καὶ προφορικὸ λό- γο εἶναι σὲ κάθε περίοδο ἀπὸ 3060 καὶ πάνω. Τὸ ἐννοιολογικό τους φορτίο εἶναι μικρὸ καὶ εὔλη- πτο, ὅμως ὁ ρόλος τους εἶναι καθοριστικὸς καὶ μποροῦμε νὰ ποῦμε πὼς ἀποτελοῦν τὰ κλειδιὰ σὲ κάθε γλώσσα. Αὐτὲς οἱ λέξεις γιὰ τὴν ἑλληνικὴ γλώσσα εἶναι: α) τὸ ἄρθρο, β) οἱ ἀντωνυμίες, Υ) οἱ προθέσεις καὶ δ) οἱ σύνδεσμοι. Οἱ λέξεις αὐτὲς συντελοῦν στὴν ἐκφραστικότητα, στὴ λειτουργι- κότητα καὶ ἑπομένως καὶ στὴν πληρότητα μιᾶς γλώσσας. Οἱ λέξεις αὐτές, ὅπως καὶ οἱ καταλή- ἔεις, εἶναι τὸ ξεχωριστὸ δημιούργημα καὶ ἡ ἰδιομορφία κάθε γλώσσας’ γι᾿ αὐτὸ καὶ δὲν εἶναι δυ- νατὸ νὰ τὶς δανείσει ἤ νὰ τὶς δανεισθεῖ μιὰ γλώσσα ἀπὸ μιὰ ἄλλη. Μποροῦμε νὰ βροῦμε γλῶσσες ποὺ δὲν γνωρίζουν τὴ λέξη ἤ τὴν ἔννοια «φιλοσοφία», ἀλλὰ γλῶσσες χωρὶς ἀντωνυμίες δὲ θὰ βροῦμε.