ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Ἢ ἑλληνικὴ γλώσσα καὶ τὸ πρόβλημα τοῦ Είναι Στὸ κείμενο τοῦτο δὲν περιλαμβάνονται θέσεις, οὔτε ἐπιδιώκω ν ̓ ἀποδείἔει κάποια πρόταση, ἀλλὰ περιλαμβάνονται μόνο νύξεις. Νύξεις ὅμως γιὰ ἕνα θέμα, ποὺ ἀνοίγει ἕνα ἀπέραντο δρόμο. Τὶς νύξεις αὐτὲς μοῦ δίδει τὸ δικαίωμα νὰ τὶς διατυπώσω ἡ ἴδια ἡ γλώσσα μου, στὸν βαθμὸ βέβαια ποὺ τὴν γνωρίζω. Ἴσως νὰ μποροῦσα νὰ κάνω κι ἄλλες νύξεις -- ἀκόμη καὶ πιὸ οὐσιαστικές---, ἄν τὴν γνώριζα βαθύτερα. Ἣ γλώσσα ἡ ἴδια σκέφτεται καὶ τέρπεται μὲ τὸ παιχνίδι τῆς ὀνοματοθέτησης τοῦ κόσμου τῶν πραγμάτων ἆλλὰ καὶ τοῦ κόσμου τοῦ πνεύματος. Ἐπιχειρῷ ἀκόμη -- καὶ ἔπρεπε νὰ ἐπιχειρήσω--- μιὰ φιλοσοφικὴ ἀναδρομὴ στὰ κείμενα μεγάλων "Ἑλλήνων, ποὺ στοχάστηκαν πάνω στὴν σχέση τῆς γλώσσας --τῆς ἑλληνικῆς βέβαια γλώσσας--- μὲ τὸ πρόβλημα τοῦ Εἶναι. Ἢ ἑλληνικὴ γλώσσα ἔνοιωσε ἀπὸ νωρὶς τὴν ἀνάγκη γιὰ μιὰ λέξη ποὺ θὰ ἐξέφραζε τὴν διάρκεια καί τὴν παρουσία μέσα στὸ χρόνο τῶν ὄντων ποὺ ἔρχονται καὶ παρέρχονται. Ἣ λέξη Εἶναι () ἱκανοποίησε τὴν ἀνάγκη αὐτὴ κι ᾱπὸ τότε τέθηκε τὸ μεγαλειῶδες ἐρώτημα τῆς φιλοσοφίας, τὸ ἐρώτημα γιὰ τὸ Εἶναι. Ἣ ἑλληνικὴ μεταφυσική, ἀπὸ τὶς πρῶτες ἀρχές της, εἶχε ἀντιληφθεῖ τὸ Εἶναι σὰν τὴν νόηση τοῦ ὄντος ὅπως διαρθρώνεται καὶ συλλαμβάνεται ἀπὸ τὸν λόγο καὶ τὴν ἀλήθεια σὰν τὴν παρουσία τοῦ Εἶναι μέσω τῆς γλώσσας καὶ τοῦ λόγου στὸν ἄνθρωπο. Δὲν εἶχε βέβαια τότε --καὶ δὲν εἶχε σ ̓ ὅλη τὴν διάρκεια τῆς μεγαλειώδους αὐτῆς φάσης τοῦ πνεύματος--- τὸ «εἶναι» σὰν δήλωμα τοῦ Εἶναι μιὰ ἑνιαία γλωσσολογικὰ σημασία. Ἴσως δὲν ἦταν ἑνιαῖος κι ὁ ἴδιος ὁ κόσμος τοῦ ὄντος γιὰ τὴν σκεπτόμενη ἑλληνικὴ συνείδηση. Οἱ Ἕλληνες ὅμως φιλόσοφοι δὲν εἶχαν συνειδητοποιήσει --ἤ γνώριζαν ἔστω ἄδηλα--- τὴν σημασιολογικὴ αὐτὴ διάσπαση. Στὸν ́Ὅμηρο μόνο, τὸ «ἐστί» παρουσιάζεται μὲ πέντε διαφορετικὲς ἔννοιες, Γιὰ τὸν Ἡράκλειτο ἀσφαλῶς ὁ «Αόγος» εἶναι κάτι τὸ μόνιμο καὶ τὸ καθολικὸ σὲ σύγκριση μὲ τὰ ἀνεύθυνα «ἔπεα» τῶν ἀνθρώπων, ἐνῶ ἡ γλώσσα δίδεται «φύσει». Ὃ ἡρακλείτειος Λόγος ποὺ διέπει τὴν φαντασμαγορικὴ τελετουργία πάνω καὶ πέρα ἀπὸ τὶς ἀντιθέσεις τοῦ γίγνεσθαι, ἐκβιάζει τήν σύμπτωσή του μὲ τὸν λόγο τοῦ ἀνθρώπου, ἐνῶ ἡ διάστασή τους ὁδηγεῖ στὴν σφαίρα τῶν ἀντιφάσεων. Οἱ μαθητὲς τοῦ Ἡράκλειτου προσπάθησαν νὰ προωθήσουν --ἔστω κι ἄν δὲν τὸ κατάφεραν πάντα μὲ ἐπιτυχία--- τὴν σχέση τοῦ Λόγου μὲ τὸ Εἶναι στὶς λογικὲς ἀπολήξεις της. Ἔτσι, ἡ φιλοσοφικὴ ὀντολογία τοῦ Κρατύλου θὰ ταυτίσει τὸ ὄνομα μὲ τὸ ὀνομαζόμενο, τὰ ὀνόματα δηλαδή, σύμφωνα μὲ αὐτόν, ἀποτελοῦν τοὺς οὐσιαστικοὺς φορεῖς τῶν πραγμάτων ἤ μιμοῦνται «φύσει» τὰ πράγματα σὰν «δήλώματα» τούτων. ̓Αντίθετα μὲ τὸν Ἡράκλειτο, γιὰ τὸν Παρμενίδη τὸ «ἐόν», τό νόημα καὶ ὁ λόγος, εἶναι ἀδιάσπαστα ἑνωμένα μεταξύ τους. Στὴν φιλοσοφία τοῦ Παρμενίδη τὸ ὄν εἶναι διαρκῶς παρόν «οὐδέ ποτ ̓ ἦν οὐδ ̓ ἔσται, ἐπεὶ νῦν ἐστιν ὁμοῦ, πᾶν, ἕν, συνεχές», ὅπως καὶ στὸν ̓Αναξαγόρα ἤ ἡ παρουσία στὸν Πλάτωνα καὶ ἡ «τό τὶ ἦν εἶναι» στὸν ̓Αριστολέλη. Στὴν συνείδηση βέβαια τοῦ Παρμενίδη εἶχε ἤδη ἀποκρυσταλλωθεῖ ἡ ταύ- (1) Τὸ Εἶναι ἀποδίδει τὸν φιλοσοφικὸ ὄρο σὲ ἀντίθεση μὲ τὸν ρημματικὸ τύπο «εἶναι».