ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Ἢ ἑλληνικὴ γλώσσα καὶ τὸ πρόβλημα τοῦ Είναι Στὸ κείµενο τοῦτο δὲν περιλαμβάνονται θέσεις, οὔτε ἐπιδιώκω ν᾽ ἀποδεί- ἔει κάποια πρόταση, ἀλλὰ περιλαμβάνονται µόνο νύξεις. Νύξεις ὅμως γιὰ ἕ- να θέµα, ποὺ ἀνοίγει ἕνα ἀπέραντο δρόµο. Τὶς νύξεις αὐτὲς μοῦ δίδει τὸ δι- καίωμα νὰ τὶς διατυπώσω ἡ ἴδια ἡ γλώσσα µου, στὸν βαθμὸ βέβαια ποὺ τὴν γνωρίζω. Ἴσως νὰ μποροῦσα νὰ κάνω κι ἄλλες νύξεις -- ἀκόμη καὶ πιὸ οὐσιαστικές---, ἄν τὴν γνώριζα βαθύτερα. Ἣ γλώσσα ἡ ἴδια σκέφτεται καὶ τέρπεται μὲ τὸ παιχνίδι τῆς ὀνοματοθέτησης τοῦ κόσμου τῶν πραγμάτων ἆλ- λὰ καὶ τοῦ κόσμου τοῦ πνεύματος. Ἐπιχειρῷ ἀκόμη -- καὶ ἔπρεπε νὰ ἐπιχειρήσω--- μιὰ φιλοσοφικὴ ἀναδρομὴ στὰ κείµενα μεγάλων "Ἑλλήνων, ποὺ στοχάστηκαν πάνω στὴν σχέση τῆς γλώσσας --τῆς ἑλληνικῆς βέβαια γλώσσας--- μὲ τὸ πρόβλημα τοῦ Εἶναι. Ἢ ἑλληνικὴ γλώσσα ἔνοιωσε ἀπὸ νωρὶς τὴν ἀνάγκη γιὰ μιὰ λέξη ποὺ θὰ ἐξέφραζε τὴν διάρκεια καί τὴν παρουσία µέσα στὸ χρόνο τῶν ὄντων ποὺ ἔρ- χονται καὶ παρέρχονται. Ἣ λέξη Εἶναι () ἱκανοποίησε τὴν ἀνάγκη αὐτὴ κι ᾱ- πὸ τότε τέθηκε τὸ μεγαλειῶδες ἐρώτημα τῆς φιλοσοφίας, τὸ ἐρώτημα γιὰ τὸ Εἶναι. Ἣ ἑλληνικὴ μεταφυσική, ἀπὸ τὶς πρῶτες ἀρχές της, εἶχε ἀντιληφθεῖ τὸ Εἶναι σὰν τὴν νόηση τοῦ ὄντος ὅπως διαρθρώνεται καὶ συλλαμβάνεται ἀπὸ τὸν λόγο καὶ τὴν ἀλήθεια σὰν τὴν παρουσία τοῦ Εἶναι µέσω τῆς γλώσσας καὶ τοῦ λόγου στὸν ἄνθρωπο. Δὲν εἶχε βέβαια τότε --καὶ δὲν εἶχε σ᾽ ὅλη τὴν διάρκεια τῆς μεγαλειώ- δους αὐτῆς φάσης τοῦ πνεύµατος--- τὸ «εἶναι» σὰν δήλωμα τοῦ Εἶναι μιὰ ἑ- νιαία γλωσσολογικὰ σημασία. Ἴσως δὲν ἦταν ἑνιαῖος κι ὁ ἴδιος ὁ κόσμος τοῦ ὄντος γιὰ τὴν σκεπτόµενη ἑλληνικὴ συνείδηση. Οἱ Ἕλληνες ὅμως φιλόσοφοι δὲν εἶχαν συνειδητοποιήσει --ἤ γνώριζαν ἔστω ἄδηλα--- τὴν σημασιολογικὴ αὐτὴ διάσπαση. Στὸν ΄Ὅμηρο µόνο, τὸ «ἐστί» παρουσιάζεται μὲ πέντε διαφο- ρετικὲς ἔννοιες, Γιὰ τὸν Ἡράκλειτο ἀσφαλῶς ὁ «Αόγος» εἶναι κάτι τὸ μόνιμο καὶ τὸ κα- θολικὸ σὲ σύγκριση μὲ τὰ ἀνεύθυνα «ἔπεα» τῶν ἀνθρώπων, ἐνῶ ἡ γλώσσα δί- δεται «φύσει». Ὃ ἡρακλείτειος Λόγος ποὺ διέπει τὴν φαντασμαγορικὴ τελε- τουργία πάνω καὶ πέρα ἀπὸ τὶς ἀντιθέσεις τοῦ γίγνεσθαι, ἐκβιάζει τήν σύμ- πτωσή του μὲ τὸν λόγο τοῦ ἀνθρώπου, ἐνῶ ἡ διάστασή τους ὁδηγεῖ στὴν σφαί- ρα τῶν ἀντιφάσεων. Οἱ μαθητὲς τοῦ Ἡράκλειτου προσπάθησαν νὰ προωθήσουν --ἔστω κι ἄν δὲν τὸ κατάφεραν πάντα μὲ ἐπιτυχία--- τὴν σχέση τοῦ Λόγου μὲ τὸ Εἶναι στὶς λογικὲς ἀπολήξεις της. Ἔτσι, ἡ φιλοσοφικὴ ὀντολογία τοῦ Κρατύλου θὰ ταυ- τίσει τὸ ὄνομα μὲ τὸ ὀνομαζόμενο, τὰ ὀνόματα δηλαδή, σύμφωνα μὲ αὐτόν, ἀποτελοῦν τοὺς οὐσιαστικοὺς φορεῖς τῶν πραγμάτων ἤ μιμοῦνται «φύσει» τὰ πράγματα σὰν «δήλώματα» τούτων. ᾿Αντίθετα μὲ τὸν Ἡράκλειτο, γιὰ τὸν Παρμενίδη τὸ «ἐόν», τό νόημα καὶ ὁ λόγος, εἶναι ἀδιάσπαστα ἑνωμένα μεταξύ τους. Στὴν φιλοσοφία τοῦ Παρμε- νίδη τὸ ὄν εἶναι διαρκῶς παρόν «οὐδέ ποτ᾽ ἦν οὐδ᾽ ἔσται, ἐπεὶ νῦν ἐστιν ὁμοῦ, πᾶν, ἕν, συνεχές», ὅπως καὶ στὸν ᾿Αναξαγόρα ἤ ἡ παρουσία στὸν Πλάτωνα καὶ ἡ «τό τὶ ἦν εἶναι» στὸν ᾿Αριστολέλη. Στὴν συνείδηση βέβαια τοῦ Παρμενίδη εἶχε ἤδη ἀποκρυσταλλωθεῖ ἡ ταύ- (1) Τὸ Εἶναι ἀποδίδει τὸν φιλοσοφικὸ ὄρο σὲ ἀντίθεση μὲ τὸν ρημµατικὸ τύπο «εἶναι».