OI ΓΕΝΝΗΤΟΡΕΣ TOY ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΙΓΙΣΜΟΥ λη. Ἀρίσταρχος ὁ Σάμιος Ἡ θεοκρατικὴ θεωρία περὶ «δημιουργίας» τῆς γῆς καὶ κατόπιν τοῦ ἔναστρου οὐρανοῦ, ὁ ὁποῖος σκεπάζει τὴν γῆ καὶ διὰ τῶν περιφερομένων ἀστέρων του «φωτίζει δικαίους καὶ ἀδίκους», ἐπικρατοῦσε καθ’ ὅλον τὸν Μεσαίωνα. Οἱ Ἕλληνες ὡστόσο ἀπὸ ἀρχαιοτάτων χρόνων γνώριζαν, ὅτι ἡ γῆ κινεῖται περὶ τὸν ἥλιον. Τὸ «ἡλιοκεντρικὸ σύστημα» μάλιστα ἀποτελοῦσε τὴν κοινῶς παραδεκτὴ ἄποψίν τους, ἀφοῦ οἱ Ὀρφικοί, ποὺ ἀποτελοῦσαν μιὰ ἰσχυρὴ μειοψηφία τῶν Ἑλλήνων, ἐδίδασκαν ἐπισήμως τὴν περὶ τὸν ἥλιον κίνησιν τῆς γῆς. Ὁ Ἀναξίμανδρος, σύμφωνα μὲ τὸν Θέωνα τὸν Σμυρναῖο, ἐδίδασκεν ὄχι μόνο τὴν περιφορὰν τῆς γῆς περὶ τὸν ἥλιον ἀλλὰ καὶ τὴν περιστροφήν της πέριξ τοῦ νοητοῦ ἄξονός της. Ὁ Φιλόλαος, ἕνας ἐκ τῶν μεγαλυτέρων φιλοσόφων καὶ μαθηματικῶν τῆς ἀρχαιότητος, «πῦρ ἐν μέσῳ περὶ τὸ κέντρον, ὅπερ ἑστίαν τοῦ παντὸς καλεῖ... τὴν δὲ γῆν, ἕν τῶν ἄστρων οὖσαν, κύκλῳ φερομένην περὶ τὸ μέσον νύκτα τε καὶ ἡμέραν ποιεῖ...», σύμφωνα μὲ τὸν Ἀριστοτέλη. Τὸ ἡλιοκεντρικὸν σύστημα τὸ ἐγνώριζαν ἐπίσης ὁ Ἀρχέλαος καὶ ὁ Ἔκφαντος, τὸ ὑπεστήριζεν ὁ Ἡρακλείδης ὁ Ποντικὸς καὶ τὸ ἀπέδειξεν ὁ Σέλευκος. Ὁ Ἡράκλειτος, ἕνας ἐκ τῶν πρώτων ἀστρονόμων κατὰ τὸν Δημόκριτο, «τὸν ἥλιον λέγει ἐπιστάτην καὶ σκοπὸν τῶν περιοδικῶν περιστροφῶν, ποὺ ὁρίζει καὶ διευθύνει καὶ φέρει τὰς ἐποχὰς τοῦ ἔτους». Ἡ ὑπερχωροχρονικοῦ κύρους ῥῆσις του «πάντα ῥεῖ» ἐν συνδυασμῷ πρὸς τὸ «οὐκ ἔστιν δὶς ἐμβῆναι τῷ αὐτῷ ποταμῷ» μᾶς ὁδηγεῖ στὴν σκέψιν, ὅτι εἴμαστε ἐπιβάτες ἑνὸς ταχυτάτου ἀστροσκάφους, πού, ὅπως καὶ ἄπειρα ἄλλα ὅμοια, ἐκτελεῖ ἕνα ἀδιάκοπο καὶ ἀτέλειωτο ταξίδι σὲ μέρη παρθενικά, τὰ ὁποῖα δὲν θὰ ἐπισκεφθοῦμε γιὰ δεύτερη φορά. Ὁ Ἀρίσταρχος ὑπῆρξε μαθητὴς καὶ κληρονόμος ὅλων τῶν προαναφερθέντων. Λογίζεται, καὶ δικαίως, ὡς ἕνα ἀπὸ τὰ φωτεινότερα πνεύματα τῆς ἑλληνικῆς καὶ παγκοσμίου διανοήσεως ὅλων τῶν ἐποχῶν. Εἶναι ὁ μεγαλύτερος τῶν θεωρητικῶν ἀστρονόμων, ὁ κατ’ ἐξοχὴν ἐρευνητὴς τῶν οὐρανίων φαινομένων καὶ πλείστων ἄλλων ἀστρονομικῶν ζητημάτων. Ὁ Ἀρχιμήδης εἰς τὸν «Ψαμμίτην» του πλέκει τὸ ἐγκώμιον τοῦ ἀνδρὸς καὶ καταγράφει τὶς ἀστρονομικές του τοποθετήσεις, ποὺ ἔχουν ὡς ἑξῆς: «Ἀρίσταρχος ὁ Σάμιος ὑποτίθεται τὰ μὲν ἀπλανέα τῶν ἄστρων καὶ τὸν ἥλιον μένειν ἀκίνητα, τὴν δὲ γῆν περιφέρεσθαι περὶ τὸν ἥλιον κατὰ κύκλου περιφέρειαν (= ἐπὶ κυκλικῆς τροχιᾶς), ὅς ἔστι ἐν μέσῳ τῷ δρόμῳ κείμενος» (= διερχόμενος διὰ μέσῳ τοῦ ζῳδιακοῦ κύκλου ἤτοι ἐπὶ τῆς ἐλλειπτικῆς· διότι αὐτὸ σημαίνει τὸ «ὅς ἔστι ἐν μέσῳ δρόμῳ κείμενος»: Ἐγκ. Λεξικὸν «Ἡλίου», τ. «Τὸ σύμπαν»).