μ. Εὐπαλῖνος ὁ Μεγαρεὺς Οἱ φιλικοὶ δεσμοὶ μεταξὺ τῶν Σαμίων καὶ τῶν Μεγαρέων ἦσαν ἰσχυρότατοι, ἀφ ̓ ὅτου οἱ δεύτεροι δοήθησαν ἀποφασιστικὰ στὴν ἀνατροπὴ τῶν «γεωμόρων» (Ξ ὁὀλιγαρχικοί, «ἀριστοκράτες») τῆς Σάμου. "Έκτοτε (520 π.Χ.) πολλοὶ Μεγαρεῖς ἐγκαθίσταντο μονίμως ἢ προσωρινῶς στὴν Σάμο, ἡ ὁποία τοὺς παρεῖχε ἄφθονες δυνατότητες καλῆς ζωῆς. “Ενας ἐξ αὐτῶν ἦταν καὶ ὁ Εὐπαλῖνος τοῦ Ναυστρόφου, ἄνδρας ἐξαιρετικὰ εὐφυὴς καὶ μεγαλεπήδολος μηχανικός. Δὲν γνωρίζουμε τὸν ἀκρισῆ χρόνον μεταδάσεώς του στὸ νησὶ οὔτε συνεπῶς καὶ τὸν ἀκριδῆ χρόνον ἐκτελέσεως τοῦ κολοσσιαίου γιὰ τὴν ἐποχὴ ἐκείνη ἔργου, τῆς διατρήσεως τοῦ λόφου, ποὺ σήμερα ὀνομάζεται Καστρί. Ὃ Ἡρόδοτος, χάρι στὸν ὁποῖο ἔγινε γνωστὸν τὸ ὄρυγμα, δὲν εἶναι σαφής, ὅσον ἀφορᾷ στὸν χρονικὸ προσδιορισμό. ̓Αναφέρει τὸ ἔργο ὡς ἕνα ἐκ τῶν τριῶν σπουδαιοτέρων μνημείων, χάριν τῶν ὁποίων θεωρεῖ τὴν Σάμο ὡς «πρώτην πασέων τῶν ̓ Ελληνίδων καὶ θαρδάρων πολίων». “Ο ̓ Αριστοτέλης ὡσαύτως, θέλοντας ν ̓ ἀποδείξῃ ὅτι οἱ τυραννίδες σῴζονται διὰ τῆς ἐκτελέσεως μεγάλων τεχνικῶν καὶ καλλιτεχνικῶν ἔργων, ὑπολαμδάνει ὅλα τὰ μεγάλα ἔργα τῆς Σάμου ὡς δημιουργήματα τοῦ τυράννου Πολυκράτους («Πολυκράτεια»), κάτι ποὺ μπορεῖ καὶ νὰ μὴν εἶναι ἀκριδές. Πολλοὶ πάντως συγγραφεῖς καὶ ἐρευνητὲς θεωροῦν τὸ Εὐπαλίνειον "Ορυγμα ὡς παλαιότερον τοῦ Πολυκράτους, ὅπερ καὶ πιθανώτερον. Ὃ “Ἡρόδοτος περιγράφει μὲ θαυμασμὸ τὸ ἔργο καὶ μᾶς παρέχει πολύτιμες πληροφορίες σχετικὰ μὲ τὶς διαστάσεις του, ποὺ ἔχουν ὡς ἑξῆς: «σ ̓ ἕνα λόφο ὕψους ἑκατὸν πεντήκοντα ὀργυιῶν, σκάφθηκε ὄρυγμα “ἀρξάμενον ἀμφίστομον". Τὸ μῆκος τῆς σήραγγος εἶναι ἑπτὰ στάδια, ἐνῷ τὸ πλάτος καὶ τὸ ὕψος ὀκτὼ πόδια. Καθ’ ὅλον τὸ μῆκος τῆς σήραγγος ἄνοιξαν δεύτερη διώρυγα, ποὺ ἔχει δάθος εἴκοσι πήχεων καὶ πλάτος τριῶν ποδιῶν. Δι’ αὐτῆς τῆς διώρυγος διοχετεύεται τὸ νερὸ κάποιας μεγάλης πηγῆς διὰ σωλήνων στὴν πόλιν. ̓Αρχιτέκτων δὲ τοῦ ὀρύγματος τούτου ὑπῆρξεν ὁ Μεγαρεὺς Εὐπαλῖνος τοῦ Ναυστρόφου» (“Θάλεια" 60). Ὃ Ἡρόδοτος δὲν μνημονεύει τὸ ὄνομα τῆς πηγῆς, ποὺ κατὰ τοὺς συγχρόνους ἀρχαιολόγους εἶναι ἡ καλουμένη πηγὴ τῶν ̓Αγιάδων, ἕνα ὄνομα ποὺ φέρνει στὸ μυαλὸ τῆς Ναϊάδες, τὶς Κρηναῖες νύμφες, ποὺ προστάτευαν τὶς πηγὲς καὶ τὶς κρῆνες. ὋΟ σχολιαστὴς τοῦ Θεοκρίτου ὡστόσο πιστεύει, ὅτι ἐπρόκειτο περὶ τῆς ̓Αρεθούσης πηγῆς, ἐνῷ ὁ Πλίνιος μνημονεύει τὶς πηγὲς τῆς Γιγαρθοῦς καὶ τῆς Λευκοθέας. Τὸ θαυμάσιο στὴν ὑπόθεση αὐτὴ δὲν εἶναι τὸ μέγεθος τοῦ ἔργου οὔτε οἱ πηγές, οἱ κεραμικοὶ σωλῆνες καὶ τὸ ὑδραγωγεῖο, τοῦ ὁποίου μόνο τὰ ἐρεί- ὦ πια σῴζονται: τὸ ἐνδιαφέρον μας ἀποσπᾷ ὁ τρόπος ποὺ ἐπέλεξε ὁ μη χανικός, προκειμένου νὰ περατωθῇ τὸ ἔργο σὲ συντομώτερον χρόνο. ́Αρχισε λοιπὸν τὴν διάτρησιν τοῦ λόφου «ἀμφιστόμως», σκάπτοντας δηλαδὴ καὶ