ΙΑΣΩΝ ΕΥΔΙΓΕΛΟΥ Ἢ ὑποβάθμιση τοῦ νεοελληνικοῦ λόγου συγκριτικὰ μὲ τὸν ἀρχαῖον ἑλληνικὸ Εἶναι γενικὰ αὐτονόητο πὼς μὲ τὸν ὅρο ἐξέλιξη δὲν ἐννοοῦμε πάντα τὴν πρόοδο σὲ μιὰ τελειότερη µορφή, ἀφοῦ τὸ χρονικὰ νεώτερο δὲν εἶναι ἀναγκαστικὰ καὶ τὸ ἀξιο- λογικὰ (ποιοτικἀ) καλύτερο, ἀλλὰ ἐννοοῦμε τὴν ἀπουσίᾳ τῆς στατικότητας, τὴ µετα- βολή. Γι’ αὐτὸ καὶ κάποτε ἔχουμε τὴν «ὑπόστροφη» ἐξέλιξη ἤ «ὑπαναγωγή», δηλ. τὴν ὀπισθοδρόμηση. Τὸ φαινόμενο αὐτὸ --μέσα στὰ ὅρια τοῦ σχετικοῦ-- παρατηρήθηκε καὶ στὴν πορεία τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας. Συγκριτικἁ μὲ τὴν κλασσικὴ ἀττικὴ περίοδο τοῦ ἑλληνικοῦ λόγου (στὸ μεσουράνημα τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ), σήµερα τὸ οὖσια- στικὸ περιεχόµενο, ἡ σηµαντική, ἡ δομὴ καὶ ἡ λεκτικὴ τεχνικὴ τῆς γλώσσας, φαίνεται πὼς ἔχουν ὑποβαθμιστεῖ. Ἢ γλῶσσα µας, ὅπως ἀφρόντιστα κι ἀβασάνιστα χρησιµο- ποιεῖται, σὲ σύγκριση μὲ τὴν ἀρχαιοελληνικὴ ἔχει φθαρεῖ, ἔχει φτωχύνει. Γιατὶ ὅμως συνέβηκε αὐτό; 'Ὑπάρχουν ἀσφαλῶς αἰτίες καὶ λόγοι. "Ας ἐξετάσουμε τοὺς βασικότε- ρους. 1. Σήµερα ἔχουν ἀλλάξει ριζικἁ οἱ κοινωνικές, οἰκονομικές, πολιτικὲς καὶ πολιτι- στικὲς συνθῆκες καὶ σχέσεις. Ὃ κλασσικὸς ἀρχαῖος ἑλληνικὸς λόγος, δηλ. ὁ ἀττικός, ἀναπτύχθηκε κάτω ἀπὸ ἰδιότυπες συνθῆκες: α) Καθεστὼς δουλείας. Τὸν λόγο καλ- λιέργησαν ἄνθρωποι ἁπαλλαγμένοι ἀπὸ βιοτικὲς ἔγνοιες. β) Δημοκρατία συμμµετοχι- κή, ποὺ τὸ κυριότερο ὄργανο ἐπιβολῆς της ἦταν ὁ λόγος. γ) Ὁ πολιτικὸς στίβος ἦταν ἡ βασικὴ προὐπόθεση γιὰ κοινωνικὴ ἀνάδειξη, σταδιοδροµία καὶ ἐπιβολή. Καὶ ἡ γλώσσα ἀποτελοῦσε τὸ ἐργαλεῖο γι’ αὐτὴ τὴν ἐπιτυχία. Στὴ σημερινὴ ἐποχὴ τὸ ὠφελι- μιστικὸ πνεῦμα τῆς καταναλωτικῆς κοινωνίας στρέφεται ἀλλοῦ. Κι ἀκόμα, ἡ γλώσσα μπλοκάρεται καὶ βιάζεται, ὅταν «πατρονάρεται» ἀπὸ κοινωνικοπολιτικὲς ὁμάδες ἤ οἰκονομοτεχνικὲς κλίκες. 2. Ἡ παρακμὴ τοῦ ἀρχαιοελληνικοῦ πολιτισμοῦ, ἡ σημερινὴ περιθωριακὴ θέση του µέσα στὸν κυκεῶνα τῶν ἄλλων σύγχρονων πολιτισμῶν, ἀλλὰ καὶ ἡ μακροχρόνια πολιτιστικὴ ὑπανάπτυξη µέσα στὴν ὁποία ἔζησε ὁ λαός µας, συντελέσανε στὴν ὑπο- βάθµιση τῆς γλώσσας. Ἡ παγκόσμια σχεδὸν κυρίαρχη θέση τοῦ ἀρχαιοελληνικοῦ πο- λιτισμοῦ δὲν ὑπάρχει πιά. Ἣ πολιτιστικὴ ἐπίθεση ποὺ δεχόμαστε σήµερα ἀπὸ τὰ µεγά- λα ἔθνη - πολιτισμοὺς καθορίζει καὶ τὴν ἀκεραιότητα τῆς γλώσσας µας. Ὃ δανεισμὸς καὶ ἡ ἐνσωμάτωση ξένων γλὠωσσικῶν στοιχείων γίνεται καθημερινὰ ἀναγκαστικὰ καὶ μεγαλύτερος. Οἱ γλῶσσες εἶναι ἄρρηκτα δεµένες μὲ τοὺς λαούς, καὶ συμπορεύονται μὲ τὴν ἱστο- ρική τους ἐξέλιξη. Κάθε γλῶσσα εἶναι ἕνα ἀρχεῖο, ἕνα μουσεῖο, ὅπου ὁ κάθε λαὸς κα- ταθέτει τὶς σκέψεις, τὰ αἰσθήματα, τὴ βούληση, τὴ δοξασμένη ἤ ταπεινωμένη ἱστορική του περιπέτεια καὶ τὰ τεκμήρια τῆς πολιτιστικῆς του πορείας. ᾽Ακόμα, ὁ γλωσσικὸς θησαυρός µας ἀποκαλύπτει τὶς σχέσεις καὶ τὴν ἐπικοινωνία μὲ ἄλλους λαούς, πολιστι- μένους ἤ ἀπολίτιστους. Καὶ εἶναι παρατηρηµένο, πὼς σὲ χρόνια πολιτικῆς καὶ πολιτι- στικῆς ἀκμῆς ὁ γλωσσικὸς δανεισμὸς ἀπουσιάζει ἤ εἶναι ἀσήμαντος, ἐνῶ σὲ περιό- δους παρακμῆς ἡ πολιτογράφηση ξένων γλωσσικῶν στοιχείων εἶναι πολὺ µεγάλη. Ὁ μεγάλος µας γλωσσολόγος Γ. Χατζηδάκις, ἐπισημαίνοντας τὸ γεγονὸς αὐτὸ γράφει: «...Μέχρι μὲν τοῦ Διοκλητιανοῦ, ὅτε τὸ ἔθνος µας εἶχεν ἀκόμη συνείδησιν ἰσχυρὰν τοῦ ἑαυτοῦ του, ὅτε ἐθεώρει ἑαυτό ὑπέρτερον τῶν ἀλλοφύλων καὶ ἀλλογλώσσων, ὡς τὸν κατ᾽ ἐξοχὴν πεπολιτισμένον λαόν, ἕως τότε, ἐν τῇ δικαίᾳ ὑπερηφανείᾳ του, ἐνόμιζεν ᾱ- νάξιον ἑαυτοῦ νὰ παραλαμβάνη καὶ ν᾿ ἀναμειγνύῃ εἰς τὴν γλῶσσαν του ξένας λέξεις, κα- θῆκον δὲ πρὸς τὸν ἑαυτόν του καὶ τὸν πολιτισµόν του ἐθεώρει νὰ διατηρῇ τὴν γλῶσσαν του καθαρᾶν ἀπὸ ἔένα στοιχεῖα. Ὅτε ὅμως, μετὰ τὸν Διοκλητιανόν, ἀπὸ Ἕλληνες ἔγι-