ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΔΕΠΟΣ Ὃ χαρακτῆρας τῆς Προόδου Γράφαμε σὲ προηγούμενο, ὅτι ἡ «πρόοδος», μὲ τὴν ἔννοια ποὺ τῆς δίνουν οἱ φιλολογοῦντες (ἀλλὰ κι οἱ πολιτικοὶ κάθε ἀπόχρὠσης) εἶναι φενάκη γιὰ τὸ πνεῦμα. Γιατὶ μέσα στὴ λέξη αὐτὴ μπαίνει λαθραῖα (ἔστω καὶ χωρὶς πλήρη συνείδηση) καὶ τὸ συγκινησιακό, τὸ ψυχολογικὸ στοιχεῖο. Πρᾶμα, ποὺ πρέπει νὰ τὸ ἐξοβελίζουμε αὐστηρὰ ᾱπὸ ἐκεῖνο ποὺ πρέπει νὰ εἰκονίζει ἡ λέξη αὐτή. Γιατὶ ἡ λέξη πρόοδος μπορεῖ νὰ σημαίνει βιομηχανικἡ καὶ τεχνικὴ ἀνάπτυξη. Μπορεῖ ἀκόμα νὰ σημαίνει ἠθικὴ καὶ μορφωτικὴ ἀνάπτυξη. ̓Αλλ ̓ ἄν μὲ τὴ λέξη πρόοδος ἐννοοῦμε κάτι πού, πετυχαίνοντάς το, φανταζόμαστε ὅτι μποροῦμε νὰ καταστήσουμε ἕνα λαὸ εὐτυχισμένο (μὲ μιὰ ζωὴ χωρὶς προβλήματα καὶ δυσκολίες κάθε φύσης), αὐτὸ εἶναι κάτι ποὺ μόνο στὴ Χώρα τοῦ ̓Αδυνάτου βρίσκεται. Κι ἀποτελεῖ φρεναπάτη γιὰ τοὺς πιστεύοντες, ἀλλὰ καὶ μέσο ἐξαπάτησης γιὰ τοὺς πολλούς, Γιατὶ ὁ ἄνθρωπος μοιάζει σὰν ἕνας μυστηριώδης ἠλεκτρολύτης. Σ ̓ ὅποιο περιβάλλον κι ἄν τὸν βάλεις, σ ̓ ὅποιον τόπο κι ὅποια ἐποχή, ἀμέσως θὰ διαιρέσει τὸν κόσμο γύρω του στὰ στοιχεῖα τοῦ «καλοῦ» καὶ τοῦ «κακοῦ» καὶ θ ̓ ἀρχίσει νὰ παλεύει γιὰ τὴ μετατροπὴ τοῦ δεύτερου στὸ πρῶτο. (Αὐτὸς εἶναι ὁ «ἄνθρωπος - δημιουργός». Καὶ ἄνθρωπος μὴ δημιουργὸς δὲν ἐννοεῖται. Τὸ ἴδιο τὸ νόημα τῆς δημιουργίας εἶναι ἡ μετατροπὴ τοῦ κακοῦ ἤ τοῦ λιγώτερο καλοῦ σὲ καλὸ καὶ σὲ περισσότερο καλὸ καὶ χρήσιμο. ̓Αλλὰ γιὰ νὰ εἶναι δυνατὴ αὐτὴ ἡ μετατροπή, πρέπει νὰ παραμένει ἡ δεξαμενὴ τοῦ κακοῦ γεμάτη). Ὃ ἄνθρωπος μοιάζει λοιπόν, ὁ ἴδιος, σὰ μιὰ μηχανὴ παραγωγῆς τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ κακοῦ ἀπ ̓ τὸν κόσμο γύρω του. Σὰ νὰ τὰ γεννάει ἀπὸ μέσα του. Εἶναι ἕνα ὄργανο ἀποχωρισμοῦ τῶν στοιχείων τούτων σ ̓ ἕνα οὐδέτερο κόσμο. Εἶναι τόσο βασικὴ ἡ λειτουργία αὐτή, τόσο θεμελιακὴ στὴν ὑπόστασή της καὶ τὴν ψυχική της φύση, ὥστε ἀλλιώτικα ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἀδιανόητος. Ἤδη ἀπ ̓ τὴν κλασσικὴ Ἑλλάδα ἔχουμε μιὰ παρόμοια ἀντίληψη, ποὺ ἐκφράζεται μέσα στοὺς κόλπους τῆς ̓Ακαδημείας, ὅπου κηρύχνεται τὸ «κακὸ» θεμελιῶδες κι ἀπαραίτητο στοιχεῖο τοῦ Κόσμου. Γιατὶ δίχως αὐτό, χωρὶς τὸν δεύτερο αὐτὸν ὅρο σύγκρισης, εἶναι ἀδύνατη ἡ ἀξιολόγηση τοῦ καλοῦ σὰν τέτοιου κι ̓ ἡ βαθμολόγηση τῆς ποιότητάς του. "Αν ὁ ἄνθρωπος ἀγνοοῦσε τὶ ἔκανε τὸ κακό, θᾶταν ἀδύνατο νὰ νοιώσει τὸ καλὸ καὶ τὸ εὐχάριστο. Λέγεται, ὅτι ὁ Σωκράτης (χωρὶς τὸν ὁποῖο οὔτε ̓Ακαδημεία θὰ ὑπῆρχε, βέβαια, ἀργότερα), ὅταν τοῦ βγάλανε τὸ χαλκᾶ μὲ τὴν ἁλυσίδα, ποὔδενε τὸ πόδι του, λίγο πρὶν τὴ στιγμὴ ποὔπρεπε νὰ πιεῖ τὸ κώνειο, ἔτριψε τὸν ἀστράγαλό του κι εἶπε μὲ ἀνακούφιση: --- Τὶ περίεργο, παιδιά, ποὺ συμβαίνει μὲ τὴν εὐχαρίστηση!.. Εἶναι ἁπλᾶ ἡ ἄρση τῆς ὀδύνης... Ὃ Σωκράτης κάνει ἐδῶ μιὰ πολύτιμη παρατήρηση, ὄχι ἐντελῶς στὴν τύχη, ἀφοῦ ὁ μεγάλος αὐτὸς ἄντρας εἶχε συνεχῶς γεμάτη τὴ σκέψη του μὲ σπουδαῖα προβλήματα. Θεμελίωνε μὲ τὴ φράση αὐτὴ ὁλόκληρο τὸ σκεπτικὸ τῆς κατοπινῆς ̓Ακαδημείας͵ κι ἀργότερα τῆς Στοᾶς, πού, μὲ τὸ Χρύσιππο νομίζω, ἀνάπτυξε τὴν παραπάνω ἀντίληψη γιὰ τὴ σχετικότητα τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ κακοῦ καὶ γιὰ τὸ ἀδιανόητο τοῦ πρώτου, ἄν δὲν ἀπορρεύσει ἀναγκαστικὰ ἀπὸ τὸ δεύτερο --κι ἀντίστροφα. Αὐτὸ ὅμως εἶναι μία ἀρχὴ τοῦ κόσμου μας. Μιὰ ἱδρυτική του πράξη, ἕνα θεμέλιο ἀπαρασάλευτο. Καὶ δὲ γίνεται καθόλου ν ̓ ἀλλάξει, χωρὶς ὁ κόσμος μας ν ̓ ἀνατραπεῖ, χωρὶς νὰ μεταπηδήσει στὸ μηδὲν ἀπ ̓ ὅπου ξεκίνησε. ̓Αφαιρώντας τὸ κακὸ ἀπ ̓ τὸν Κόσμο, ἀφαιροῦμε μαζὶ καὶ τὸ ἴδιο τὸ καλό. Ἐκμηδενίζουμε τὴ ζωὴ τὴν ἴδια. Ἡ ἀντίληψη ὅτι ὁ ἀγώνας νὰ ἐξαφανίσουμε τὸ κακὸ ἀπ ̓ τὴ ζωὴ μπορεῖ νὰ στεφανωθεῖ κάποτε μ ̓ ἐπιτυχία, εἶναι βλακώδης. Αὐτὸ ἤθελε νὰ πεῖ ὁ ̓Αλμπὲρ Καμύ, ὅταν ἀντίσκοψε κάποιον ἰνστρούχτορα, ποὺ διηγότανε τ ̓ ἀγαθὰ τοῦ σοσιαλισμοῦ μὲ τὴν περίφημη φράση: «Καὶ τί θὰ γίνει μὲ τὸν ἄνθρωπο ποὺ