ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΔΕΠΟΣ Ὃ χαρακτῆρας τῆς Προόδου Γράφαμε σὲ προηγούμενο, ὅτι ἡ «πρόο- δος», μὲ τὴν ἔννοια ποὺ τῆς δίνουν οἱ φιλο- λογοῦντες (ἀλλὰ κι οἱ πολιτικοὶ κάθε ἀπό- χρὠσης) εἶναι φενάκη γιὰ τὸ πνεῦμα. Γιατὶ µέσα στὴ λέξη αὐτὴ μπαίνει λαθραῖα (ἔστω καὶ χωρὶς πλήρη συνείδηση) καὶ τὸ συγκι- νησιακό, τὸ ψυχολογικὸ στοιχεῖο. Πρᾶμα, ποὺ πρέπει νὰ τὸ ἐξοβελίζουμε αὐστηρὰ ᾱ- πὸ ἐκεῖνο ποὺ πρέπει νὰ εἰκονίζει ἡ λέξη αὐτή. Γιατὶ ἡ λέξη πρόοδος μπορεῖ νὰ ση- µαίνει βιομηχανικἡ καὶ τεχνικὴ ἀνάπτυξη. Μπορεῖ ἀκόμα νὰ σηµαίνει ἠθικὴ καὶ µορ- φωτικὴ ἀνάπτυξη. ᾿Αλλ᾽ ἄν μὲ τὴ λέξη πρόοδος ἐννοοῦμε κάτι πού, πετυχαίνον- τάς το, φανταζόµαστε ὅτι μποροῦμε νὰ κα- ταστήσουµε ἕνα λαὸ εὐτυχισμένο (μὲ μιὰ ζωὴ χωρὶς προβλήματα καὶ δυσκολίες κά- θε φύσης), αὐτὸ εἶναι κάτι ποὺ µόνο στὴ Χώρα τοῦ ᾿Αδυνάτου βρίσκεται. Κι ἀποτε- λεῖ φρεναπάτη γιὰ τοὺς πιστεύοντες, ἀλλὰ καὶ µέσο ἐξαπάτησης γιὰ τοὺς πολλούς, Γιατὶ ὁ ἄνθρωπος μοιάζει σὰν ἕνας µυστη- ριώδης ἠλεκτρολύτης. Σ᾽ ὅποιο περιβάλ- λον κι ἄν τὸν βάλεις, σ᾽ ὅποιον τόπο κι ὅ- ποια ἐποχή, ἀμέσως θὰ διαιρέσει τὸν κό- σμο γύρω του στὰ στοιχεῖα τοῦ «καλοῦ» καὶ τοῦ «κακοῦ» καὶ θ᾽ ἀρχίσει νὰ παλεύει γιὰ τὴ μετατροπὴ τοῦ δεύτερου στὸ πρῶτο. (Αὐτὸς εἶναι ὁ «ἄνθρωπος - δημιουργός». Καὶ ἄνθρωπος μὴ δημιουργὸς δὲν ἐννοεῖ- ται. Τὸ ἴδιο τὸ νόημα τῆς δημιουργίας εἶναι ἡ μετατροπὴ τοῦ κακοῦ ἤ τοῦ λιγώτερο κα- λοῦ σὲ καλὸ καὶ σὲ περισσότερο καλὸ καὶ χρήσιμο. ᾿Αλλὰ γιὰ νὰ εἶναι δυνατὴ αὐτὴ ἡ μετατροπή, πρέπει νὰ παραμένει ἡ δεξαμε- νὴ τοῦ κακοῦ γεμάτη). Ὃ ἄνθρωπος μοιάζει λοιπόν, ὁ ἴδιος, σὰ μιὰ μηχανὴ παραγωγῆς τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ κακοῦ ἀπ᾽ τὸν κόσμο γύρω του. Σὰ νὰ τὰ γεννάει ἀπὸ μέσα του. Εἶναι ἕνα ὄργανο ἀ- ποχωρισμοῦ τῶν στοιχείων τούτων σ᾽ ἕνα οὐδέτερο κόσμο. Εἶναι τόσο βασικὴ ἡ λει- τουργία αὐτή, τόσο θεμελιακὴ στὴν ὑπό- στασή της καὶ τὴν ψυχική της φύση, ὥστε ἀλλιώτικα ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἀδιανόητος. Ἤδη ἀπ᾿ τὴν κλασσικὴ Ἑλλάδα ἔχουμε μιὰ παρόμοια ἀντίληψη, ποὺ ἐκφράζεται μέσα στοὺς κόλπους τῆς ᾿Ακαδημείας, ὅ- που κηρύχνεται τὸ «κακὸ» θεμελιῶδες κι ἀπαραίτητο στοιχεῖο τοῦ Κόσμου. Γιατὶ δί- χως αὐτό, χωρὶς τὸν δεύτερο αὐτὸν ὅρο σύγκρισης, εἶναι ἀδύνατη ἡ ἀξιολόγηση τοῦ καλοῦ σὰν τέτοιου κι᾿ ἡ βαθμολόγηση τῆς ποιότητάς του. "Αν ὁ ἄνθρωπος ἀ- γνοοῦσε τὶ ἔκανε τὸ κακό, θᾶταν ἀδύνατο νὰ νοιώσει τὸ καλὸ καὶ τὸ εὐχάριστο. Λέ- γεται, ὅτι ὁ Σωκράτης (χωρὶς τὸν ὁποῖο οὔ- τε ᾿Ακαδημεία θὰ ὑπῆρχε, βέβαια, ἀργότε- ρα), ὅταν τοῦ βγάλανε τὸ χαλκᾶ μὲ τὴν ἁ- λυσίδα, ποὔδενε τὸ πόδι του, λίγο πρὶν τὴ στιγμὴ ποὔπρεπε νὰ πιεῖ τὸ κώνειο, ἔτριψε τὸν ἀστράγαλό του κι εἶπε μὲ ἀνακούφιση: --- Τὶ περίεργο, παιδιά, ποὺ συμβαίνει μὲ τὴν εὐχαρίστηση!.. Εἶναι ἁπλᾶ ἡ ἄρση τῆς ὀδύνης... Ὃ Σωκράτης κάνει ἐδῶ μιὰ πολύτιμη παρατήρηση, ὄχι ἐντελῶς στὴν τύχη, ἀφοῦ ὁ μεγάλος αὐτὸς ἄντρας εἶχε συνεχῶς γε- μάτη τὴ σκέψη του μὲ σπουδαῖα προβλή- ματα. Θεμελίωνε μὲ τὴ φράση αὐτὴ ὁλό- κληρο τὸ σκεπτικὸ τῆς κατοπινῆς ᾿Ακαδη- µείας͵ κι ἀργότερα τῆς Στοᾶς, πού, μὲ τὸ Χρύσιππο νομίζω, ἀνάπτυξε τὴν παραπά- νω ἀντίληψη γιὰ τὴ σχετικότητα τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ κακοῦ καὶ γιὰ τὸ ἀδιανόητο τοῦ πρώτου, ἄν δὲν ἀπορρεύσει ἀναγκαστικὰ ἀπὸ τὸ δεύτερο --κι ἀντίστροφα. Αὐτὸ ὅ- µως εἶναι µία ἀρχὴ τοῦ κόσμου µας. Μιὰ ἱ- δρυτική του πράξη, ἕνα θεμέλιο ἀπαρασά- λευτο. Καὶ δὲ γίνεται καθόλου ν᾿ ἀλλάξει, χωρὶς ὁ κόσμος µας ν᾽ ἀνατραπεῖ, χωρὶς νὰ μεταπηδήσει στὸ μηδὲν ἀπ᾽ ὅπου ξεκί- νησε. ᾿Αφαιρώντας τὸ κακὸ ἀπ᾽ τὸν Κό- σμο, ἀφαιροῦμε μαζὶ καὶ τὸ ἴδιο τὸ καλό. Ἐκμηδενίζουμε τὴ ζωὴ τὴν ἴδια. Ἡ ἀντίλη- ψη ὅτι ὁ ἀγώνας νὰ ἐξαφανίσουμε τὸ κακὸ ἀπ᾿ τὴ ζωὴ μπορεῖ νὰ στεφανωθεῖ κάποτε μ᾽ ἐπιτυχία, εἶναι βλακώδης. Αὐτὸ ἤθελε νὰ πεῖ ὁ ᾿Αλμπὲρ Καμύ, ὅταν ἀντίσκοψε κάποιον ἰνστρούχτορα, ποὺ διηγότανε τ᾽ ἀ- γαθὰ τοῦ σοσιαλισμοῦ μὲ τὴν περίφημη φράση: «Καὶ τί θὰ γίνει μὲ τὸν ἄνθρωπο ποὺ