H ΤΑΦΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΤΩ ΑΠΟ THN «ΘΕΟΥ ΣΟΦΙΑΝ» Ἐπάνω σὲ ἀρχαῖο ναὸ τῆς Ἀρτέμιδος κτίσθηκε ἡ ἐκκλησία «Ἁγία Σοφία» Ἡ ἐπίσημη ἱστορία θέλει τὸν γεωγραφικὸ χῶρο τῆς σημερινῆς Κωνστα- ντινουπόλεως νὰ κατοικῆται ἀρχικὰ τὸ 658 π.X. ἀπὸ Μεγαρεῖς καὶ Ἀργεί- ους ἀποίκους, ποὺ μετέβησαν καὶ ἐγκατεστάθησαν ἐκεῖ ὑπὸ τὴν ἡγεσία τοῦΒύζαντος, φερομένου ὡς υἰοῦ τοῦΠοσειδῶνος καὶ τῆς Κρεούσης. Σὲ πολλὰ συγγράμματα ὑπάρχουν ἐπίσης ἐλάχιστες ἱστορικὲς πληροφορίες καὶ γιὰ δεύτερο ἀποικισμὸ τοῦ Βυζαντίου ἀπὸ τὸν Ζεύξιππο τέσσερις πε- ρίπου δεκαετίες μετὰ τὸν πρῶτο. Ἀπὸ τὸ σημεῖο αὐτὸ καὶ ἐντεῦθεν τὰ πλεῖστα τῶν ἱστορικῶν βιβλίων παρουσιάζουν ἕνα μεγάλο κενό, καθὼς στὶς καλύτερες περιπτώσεις δίδουν ἀόριστες καὶ νεφελώδεις πληροφο- ρίες γιὰ τὴ ζωή στὸ ἀρχαῖο Βυζάντιο ἀπὸ τὸ 658 μέχρι τὴν ὕστερη Ρω- μαϊκὴ καὶ τὴν πρώιμη Χριστιανικὴ ἐποχή. Τὸ κενὸ αὐτὸ ἦρθε νὰ καλύψῃ πρὶν ἀπὸ πενήντα ἀκριβῶς χρόνια ὁ διακεκρι- μένος Τοῦρκος ἀρχαιολόγος Μουζαφὲρ Ραμαζάνογλου, διευθυντὴς τοῦ Μου- σείου τῆς Ἁγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως. Στὸ ΒυζαντινολογικὸΣυνέδριο τοῦ Παλέρμο τὴν ἄνοιξη του 1951 ὁ Ραμαζάνογλου ἀνεκοίνωσε τὰ ἄκρως ἐνδια- φέροντα πορίσματα τῶν ἀνασκαφῶν του ἀπὸ τὸ 1945 μέχρι τὸ 1950 στὸν εὐρύτε- ρο χῶρο τῆς Ἁγίας Σοφίας μέχρι τὸ πάρκο Γκιουλχανὲ καὶ τὸ ἀνάκτορο Τοπκαπί. Οἱ περισσότεροι ἐκ τῶν συνέδρων ἄκουγαν ἔκπληκτοι – γιὰ πρώτη φορὰ σὲ πα- γκόσμια κλίμακα–, ὅτι οἱ γνωστὲς χριστιανικὲς ἐκκλησίες τῆς Ἁγίας Σοφίας, τῆς Ἁγίας Εἰρήνης καὶ οἱ μεταγενέστερές τους φυσικὰ ἦταν κτισμένες ἐπάνω σὲ να- οὺς τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων καὶ συγκεκριμένα τῆς Ἀρτέμιδος, τοῦ Ἀπόλλωνος καὶ τῆς Ἀφροδίτης, ποὺ ἐχρονολογοῦντο στὴν προκλασικὴ καὶ κλασικὴ ἐποχή. Ἕναν χρόνο ἀργότερα, τὸν Ἀπρίλιο τοῦ 1952, ὁ M.Ραμαζάνογλου ἐπισκέ- φθηκε τὴν Ἀθήνα κατόπιν προσκλήσεως τῆς Ἑταιρείας Βυζαντινῶν Σπουδῶν καὶ ἔδωσε δύο διαλέξεις στὴν αἴθουσα τῆς Ἀρχαιολογικῆς Ἑταιρείας (εἶχε προ- γραμματισθῆ καὶ τρίτη διάλεξη στὸν Φιλολογικὸ Σύλλογο «Παρνασσός», ἀλλ’ ἐματαιώθη). Ὁ περιοδικὸς καὶ ἡμερήσιος τύπος τῆς ἐποχῆς δὲν δημοσίευσε τί- ποτα ἀπὸ τὶς ἐκδηλώσεις αὐτές. Μόνη ἐξαίρεση ἀπετέλεσε τὸ περιοδικὸ «Ἥλιος» τοῦ ἀειμνήστου Ἰωάννου Πασσᾶ, ποὺ κάλυψε τὸ θέμα μὲ ἐκτενῆ ἀφιερώματα (τεύχη 398, 399). Στὶς ὁμιλίες του, ποὺ συνωδεύονταν ἀπὸ προβολὴ διαφανειῶν, ὁ Ραμαζάνογλου ἔκανε ἐξαντλητικὲς ἀναφορὲς τόσο στὸ ἱστορικὸ ὅσο καὶ στὰ ἀποτελέσματα τῶν ἀνασκαφῶν του. Εἰδικώτερα ὡς πρὸς τὴν προχριστιανικὴ