OI ΓΕΝΝΗΤΟΡΕΣ TOY ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ μη. Ἡσίοδος «Χαῖρε, Ἡσίοδε, δὶς ἡβήσας καὶ δὶς τάφου ἀντιβολήσας», ἔλεγε τὸ δῆθεν πινδαρικὸν ἐπίγραμμα! Πράγματι δυὸ φορὲς ἔζησε καὶ δυὸ φορὲς κατῆλθε στὸν τάφο ὁ γνωστός μας ποιητής, ἀφοῦ πρόκειται περὶ δύο διαφορετικῶν προσώπων μὲ τὸ ἴδιο ὄνομα, ποὺ μὲ τὸν χρόνο συγχωνεύθηκαν· καὶ ὁ μὲν παλαιὸς ὑπῆρξε Λοκρὸς καὶ συνέγραψε βίβλους ἑκκαίδεκα (16), μεταξὺ τῶν ὁποίων ἡ «Θεογονία», αἱ «Ἠοῖαι» καὶ ἡ «Ἀσπὶς Ἡρακλέους», ὁ δὲ νεώτερος, ποὺ κατήγετο ἀπὸ τὴν Κύμη τῆς Αἰολίδος, κατοικοῦσε στὴν Ἄσκρα τῆς Βοιωτίας καὶ συνέγραψε τὸ «Ἔργα καὶ Ἡμέραι», ἕνα διδακτικὸ ἔπος μὲ προτροπὲς καὶ παραινέσεις γιὰ ἐργασία καὶ δικαιοσύνη, ἀπευθυνόμενες φαινομενικὰ μὲν πρὸς τὸν ἀδελφό του Πέρσην, οὐσιαστικὰ δὲ πρὸς ὅλους μας. Ὁ τάχα ἀγὼν μεταξὺ Ὁμήρου καὶ Ἡσιόδου, ποὺ ἀναφέρεται ὑπὸ τοῦ Πλουτάρχου, ἀποτελεῖ εὕρημα τῶν Ἀθηναίων δασκάλων, οἱ ὁποῖοι τὸ χρησιμοποιοῦσαν γιὰ διδακτικοὺς λόγους· στηρίζεται ὡστόσο καὶ στὸ προοίμιον τῆς «Θεογονίας», ὅπου ὁ ποιητὴς ἀντιδιαστέλλει τὸν κόσμο του, ποὺ εἶναι ὁ κόσμος τῆς «εὐκυκλέος ἀληθείης», ἀπὸ τὸν κόσμο τῆς ποικιλόχρωμης πολυμορφίας καὶ τῆς ἀπατηλῆς πιθανότητος, τὸν κόσμο προφανῶς τοῦ Ὁμήρου. Οἱ Ἑλικωνιάδες Μοῦσες, ποὺ «ξέρουν νὰ ἐμφανίζουν τὰ ψεύδη ὡς ἀληθινά», ὑπόσχονται στὸν Λοκρὸ ποιητὴ νὰ τοῦ ἐξιστορήσουν τὴν καθαρὴ «Ἀλήθεια» ὅπως ἀκριβῶς ἡ θεὰ στὸν Παρμενίδη... Πρόκειται γιὰ τὴν ἀποφασιστικὴ στιγμὴ τῆς γενέσεως τῆς παγκοσμίου φιλοσοφίας, ποὺ ἔφεραν στὸ φῶς τὰ ἀγλαὰ τέκνα τοῦ Διὸς καὶ τῆς Μνημοσύνης, οἱ Ὀλυμπιάδες Μοῦσες. Ὁ ποιητὴς ζητεῖ νὰ μάθῃ τὸ «τὶ ἦν, ἐστὶ καὶ ἔσται ἐξ ἀρχῆς»· τὶ ὑπῆρχε ἐξ ὑπαρχῆς καὶ ἐξ αὐτοῦ δημιουργήθηκαν τὰ πάντα· ποιὸ εἶναι τὸ ἀπόλυτα πρωταρχικό, ἀναλλοίωτο καὶ ἀμορφοποίητο ὄν, ποὺ μέσα του φέρει τὴν δυνατότητα νὰ γίνεται τὰ πάντα... Δυὸ ἔννοιες ἀπορρίπτονται ἐξ ὑπαρχῆς: ἡ ἔννοια τοῦ μηδενὸς καὶ ἡ ἔννοια τοῦ δημιουργοῦ θεοῦ ἢ ἀνθρώπου. Ἂν καὶ τὸ ποίημα θὰ μποροῦσε νὰ χαρακτηρισθῇ καὶ ὡς Ὕμνος στὸν Δία, ἐν τούτοις, γίνεται σαφές, ὁ Ζεὺς δὲν εἶναι παρὰ τὸ ὄργανο τῆς παγκοσμίου τάξεως καὶ ὁ ἐγγυητὴς τῆς Εἰρήνης, τῆς Εὐνομίας καὶ τῆς Αἰδοῦς σ’ ἕναν κόσμο τελειωμένο. Ἡ ἀρχή, τὴν ὁποία ἀναζητεῖ ὁ ποιητής, λέγεται Χάος καὶ σημαίνει τὸν χῶρο καὶ τὴν ὕλη σὲ κατάσταση ἐσχάτης ἀμορφίας. Μέσα στὸ χάος ἐνυπάρχουν ὅλες οἱ ποιότητες καὶ προπάντων ὁ κοσμογονικὸς Ἔρως, ἡ δημιουργικὴ δύναμη τοῦ παντός, ποὺ παράγει ζεύγη ἀντιθετικῶν δυνάμεων καὶ μορφώνει κόσμους. Τὸ Χάος καὶ ὁ Ἔρως ἀποτελοῦν ἡσιόδειες ἔννοιες καὶ ἔκτοτε οἱοσδήποτε ὁμιλεῖ γι’ αὐτὲς ἄμεσα ἢ ἔμμεσα, εἶν’ ἐπηρεασμένος ἀπὸ τὸν ποιητὴ συνειδητὰ ἢ ἀσυνείδητα. Τὸ «Ἠοῖαι» ἢ «Γυναικῶν κατάλογος» ἢ ἁπλῶς «Κατάλογος» ἀποτελεῖ ἐκτενῆ γενεαλογικὸν πίνακα ἐκ μητρικῶν ῥιζῶν. Πρόκειται περὶ ἡρωογονικοῦ ποιήματος, ποὺ ἐξυμνεῖ τὰ πολύφημα δωρικὰ καὶ αἰολικὰ γένη, ἐνῷ παράλληλα ἀπηχεῖ μνῆμες τῆς παμπάλαιας μητριαρχικῆς περιόδου, λείψανα τῆς ὁποίας πιθανὸν νὰ διασῴζωνται ἀκόμη στὴν Λοκρίδα καὶ τὴν Αἰολίδα. Ἡ «Ἀσπὶς Ἡρακλέους» τέλος ἀποτελεῖ κακότεχνον ἀπομίμηση τῆς «Ἀσπίδος Ἀχιλλέως»· καὶ αἱ μὲν «Ἠοῖαι» προδίδουν τὸν τόπο καταγωγῆς τοῦ ποιητοῦ, ἡ δὲ «Ἀσπὶς» τὸν χρόνο ποὺ ἔζησε, ὁ ὁποῖος εἶναι πλησιέστερα πρὸς ἐμᾶς ἐν σχέσει πρὸς ἐκεῖνον τοῦ Ὁμήρου καὶ μάλιστα κατὰ 400 ἔτη, σύμφωνα μὲ τὸν Ἠρόδοτο.