OI ΓΕΝΝΗΤΟΡΕΣ TOY ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ μη. Ἡσίοδος «Χαῖρε, Ἡσίοδε, δὶς ἡβήσας καὶ δὶς τάφου ἀντιβολήσας», ἔλεγε τὸ δῆθεν πινδα- ρικὸν ἐπίγραμμα! Πράγματι δυὸ φορὲς ἔζησε καὶ δυὸ φορὲς κατῆλθε στὸν τάφο ὁ γνω- στός μας ποιητής, ἀφοῦ πρόκειται περὶ δύο διαφορετικῶν προσώπων μὲ τὸ ἴδιο ὄνο- μα, ποὺ μὲ τὸν χρόνο συγχωνεύθηκαν· καὶ ὁ μὲν παλαιὸς ὑπῆρξε Λοκρὸς καὶ συνέ- γραψε βίβλους ἑκκαίδεκα (16), μεταξὺ τῶν ὁποίων ἡ «Θεογονία», αἱ «Ἠοῖαι» καὶ ἡ «Ἀσπὶς Ἡρακλέους», ὁ δὲ νεώτερος, ποὺ κατήγετο ἀπὸ τὴν Κύμη τῆς Αἰολίδος, κα- τοικοῦσε στὴν Ἄσκρα τῆς Βοιωτίας καὶ συνέγραψε τὸ «Ἔργα καὶ Ἡμέραι», ἕνα δι- δακτικὸ ἔπος μὲ προτροπὲς καὶ παραινέσεις γιὰ ἐργασία καὶ δικαιοσύνη, ἀπευθυνό- μενες φαινομενικὰ μὲν πρὸς τὸν ἀδελφό του Πέρσην, οὐσιαστικὰ δὲ πρὸς ὅλους μας. Ὁ τάχα ἀγὼν μεταξὺ Ὁμήρου καὶ Ἡσιόδου, ποὺ ἀναφέρεται ὑπὸ τοῦ Πλουτάρχου, ἀποτελεῖ εὕρημα τῶν Ἀθηναίων δασκάλων, οἱ ὁποῖοι τὸ χρησιμοποιοῦσαν γιὰ διδα- κτικοὺς λόγους· στηρίζεται ὡστόσο καὶ στὸ προοίμιον τῆς «Θεογονίας», ὅπου ὁ ποι- ητὴς ἀντιδιαστέλλει τὸν κόσμο του, ποὺ εἶναι ὁ κόσμος τῆς «εὐκυκλέος ἀληθείης», ἀπὸ τὸν κόσμο τῆς ποικιλόχρωμης πολυμορφίας καὶ τῆς ἀπατηλῆς πιθανότητος, τὸν κόσμο προφανῶς τοῦ Ὁμήρου. Οἱ Ἑλικωνιάδες Μοῦσες, ποὺ «ξέρουν νὰ ἐμφανίζουν τὰ ψεύ- δη ὡς ἀληθινά», ὑπόσχονται στὸν Λοκρὸ ποιητὴ νὰ τοῦ ἐξιστορήσουν τὴν καθαρὴ «Ἀλήθεια» ὅπως ἀκριβῶς ἡ θεὰ στὸν Παρμενίδη... Πρόκειται γιὰ τὴν ἀποφασιστικὴ στιγμὴ τῆς γενέσεως τῆς παγκοσμίου φιλοσοφίας, ποὺ ἔφεραν στὸ φῶς τὰ ἀγλαὰ τέ- κνα τοῦ Διὸς καὶ τῆς Μνημοσύνης, οἱ Ὀλυμπιάδες Μοῦσες. Ὁ ποιητὴς ζητεῖ νὰ μάθῃ τὸ «τὶ ἦν, ἐστὶ καὶ ἔσται ἐξ ἀρχῆς»· τὶ ὑπῆρχε ἐξ ὑπαρχῆς καὶ ἐξ αὐτοῦ δημιουργήθη- καν τὰ πάντα· ποιὸ εἶναι τὸ ἀπόλυτα πρωταρχικό, ἀναλλοίωτο καὶ ἀμορφοποίητο ὄν, ποὺ μέσα του φέρει τὴν δυνατότητα νὰ γίνεται τὰ πάντα... Δυὸ ἔννοιες ἀπορρίπτονται ἐξ ὑπαρχῆς: ἡ ἔννοια τοῦ μηδενὸς καὶ ἡ ἔννοια τοῦ δημιουργοῦ θεοῦ ἢ ἀνθρώπου. Ἂν καὶ τὸ ποίημα θὰ μποροῦσε νὰ χαρακτηρισθῇ καὶ ὡς Ὕμνος στὸν Δία, ἐν τούτοις, γί- νεται σαφές, ὁ Ζεὺς δὲν εἶναι παρὰ τὸ ὄργανο τῆς παγκοσμίου τάξεως καὶ ὁ ἐγγυητὴς τῆς Εἰρήνης, τῆς Εὐνομίας καὶ τῆς Αἰδοῦς σ’ ἕναν κόσμο τελειωμένο. Ἡ ἀρχή, τὴν ὁποία ἀναζητεῖ ὁ ποιητής, λέγεται Χάος καὶ σημαίνει τὸν χῶρο καὶ τὴν ὕλη σὲ κατά- σταση ἐσχάτης ἀμορφίας. Μέσα στὸ χάος ἐνυπάρχουν ὅλες οἱ ποιότητες καὶ προπάντων ὁ κοσμογονικὸς Ἔρως, ἡ δημιουργικὴ δύναμη τοῦ παντός, ποὺ παράγει ζεύγη ἀντι- θετικῶν δυνάμεων καὶ μορφώνει κόσμους. Τὸ Χάος καὶ ὁ Ἔρως ἀποτελοῦν ἡσιόδειες ἔννοιες καὶ ἔκτοτε οἱοσδήποτε ὁμιλεῖ γι’ αὐτὲς ἄμεσα ἢ ἔμμεσα, εἶν’ ἐπηρεασμένος ἀπὸ τὸν ποιητὴ συνειδητὰ ἢ ἀσυνείδητα. Τὸ «Ἠοῖαι» ἢ «Γυναικῶν κατάλογος» ἢ ἁπλῶς «Κατάλογος» ἀποτελεῖ ἐκτενῆ γενε- αλογικὸν πίνακα ἐκ μητρικῶν ῥιζῶν. Πρόκειται περὶ ἡρωογονικοῦ ποιήματος, ποὺ ἐξυμνεῖ τὰ πολύφημα δωρικὰ καὶ αἰολικὰ γένη, ἐνῷ παράλληλα ἀπηχεῖ μνῆμες τῆς πα- μπάλαιας μητριαρχικῆς περιόδου, λείψανα τῆς ὁποίας πιθανὸν νὰ διασῴζωνται ἀκό- μη στὴν Λοκρίδα καὶ τὴν Αἰολίδα. Ἡ «Ἀσπὶς Ἡρακλέους» τέλος ἀποτελεῖ κακότεχνον ἀπομίμηση τῆς «Ἀσπίδος Ἀχιλλέως»· καὶ αἱ μὲν «Ἠοῖαι» προδίδουν τὸν τόπο κατα- γωγῆς τοῦ ποιητοῦ, ἡ δὲ «Ἀσπὶς» τὸν χρόνο ποὺ ἔζησε, ὁ ὁποῖος εἶναι πλησιέστερα πρὸς ἐμᾶς ἐν σχέσει πρὸς ἐκεῖνον τοῦ Ὁμήρου καὶ μάλιστα κατὰ 400 ἔτη, σύμφωνα μὲ τὸν Ἠρόδοτο.