ENA ΑΝΤΙΣΕΙΣΜΙΚΟ «ΘΑΥΜΑ» TOY ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΟΣ IKTINOY Ὁ ναὸς τοῦ Ἐπικουρίου Βασσῶν Ἡ Ἑλληνικὴ Τέχνη εἶναι ἀναμφισβήτητα ἀνυπέρβλητη, καὶ ἀπὸ τοὺς ναοὺς ὁ Παρθενὼν εἶναι ὁ ἄριστος, ἐντασσόμενος ἁρμονικὰ στὸ «Ἀκρόπολις - Ἀθῆναι»· σὰν καὶ τὸν ἄριστο Ὄμηρο, ποὺ φαίνεται νὰ ἐμφανίζεται στὸ χρόνο ὡσὰν ἀπὸ τὸ «πουθενά». Ἔτσι καὶ ὁ ναὸς τοῦ Ἀπόλλωνα στὴ Φιγαλία τῆς Πελοποννήσου παρουσιάζεται στὸ χῶρο στὸν ταξιδιώτη ἀπὸ τὸ «πουθενά», εἴτε ἔχει περιπλανηθεῖ ἐπὶ ὧρες στὰ ἄγρια βουνὰ τῆς Ἀρκαδίας εἴτε εἴχε σκαρφαλώσει κοπιαστικὰ τὴν κοιλάδα τοῦ Νέδωνα. Πάντα ἔτσι ξεπρόβαλλε στὸν ταλαίπωρο ὁδοιπόρο, ἀναπάντεχα σὰν μία ἔκλαμψη κάλλους καὶ ἁρμονίας, ἀφήνοντάς τον ἄναυδο. Μιὰ γενναιόδωρη ἀνταμοιβὴ τῶν κόπων του. Τώρα πιὰ βαριὰ λαβωμένος κείτεται μέσα στὸ λευκὸ τοῦ στεγάστρου - σκηνῆς, ποὺ κι αὐτὸ σὲ ξαφνιάζει τρομάζοντάς σε. Γιατί ὁ ναὸς τοῦ Ἐπικουρίου Ἀπόλλωνος οἰκοδομήθηκε στὶς Βάσσες; Ἀπὸ ποιούς καὶ πῶς; Τί μυστικὰ κρύβει ἀκόμη; Τί ὑπέστη; Καὶ ποιά θὰ εἶναι ἡ μοίρα του; Οἱ Λακεδαιμόνιοι τὸ 659 π.X. στὸ μεσοδιάστημα τῶν δύο ἀνεH ΑΦΟΡΜΗ πιτυχῶν Μεσσηνιακῶν Πολέμων (A´ καὶ B´) ἀποφασίζουν νὰ καταλάβουν τὴν ἀρχαιότατη ὀχυρὴ Πελασγικὴ Φιγαλία. Οἱ κάτοικοί της μὲ τὴ βοήθεια τῶν Μεσσηνίων καὶ τῶν Ἀρκάδων ὁμοφύλων τους διώχνουν τοὺς ἐπιδρομεῖς. Σὰν «τάμα» στοὺς «ἐπικούρους» θεοὺς Ἄρτεμη καὶ Ἀπόλλωνα οἰκοδομοῦν τὸν πρόδρομο ἀρχαϊκὸ ναό τους στὶς Βάσσες, στὴν κορυφὴ τοῦ Κοτυλίου (ὑψ. 1130 μ.), τμήματος τοῦ Λυκαίου ἱεροῦ ὄρους. Ἡ ἐπιγραφὴ λέγει σαφῶς: «ἱερὰ τὰ χρήματα (= πράγματα) πάντα τ’ Ἀπόλλωνι τῷ Βασσίτᾳ καὶ τῷ Πανὶ τῷ Σινόεντι (= Σινόεις Πάν)». (Σιμπλίκιος: Λεξικὸν L-S, σ. 408). Ὁ Παυσανίας (VIII 39) ἔχει ἀντίθετη γνώμη: «κεῖται ἡ Φιγαλία ἐπὶ μετεώρου... ἐπὶ τῶν κρημνῶν ᾠκοδομημένα τείχη ὅπου Βάσσαι ναὸς Ἀπόλλωνος Ἐπικουρίου προὐτιμᾶτο τοῦ λίθου ἐς κάλλος καὶ τῆς ἁρμονίης ἕνεκα νόσῳ λοιμώδει». Εἴτε ἐπίκουρος νόσου εἴτε πολέμου ἢ (ὄπως νομίζω) καὶ τὰ δύο τὸ «τάμα» του ἐξεπληρώθη· καὶ ὅταν κατεστράφη τὸν 6ο αἰ. (πῶς;), ἀντικατεστάθη μὲ τὸν ὑπάρχοντα σήμερα ναό. (Σχ. 1). Ἀπὸ τὸν ἀρχαϊκὸ ναὸ εὑρέθηκαν ὑπολείμματα κάτω ἀπὸ τὸ σημερινὸ σὲ βάθος 1,65 μ. καὶ σὲ μῆκος (cid:2) 16 μ. Ὁπωσδήποτε δὲν εἶχε πτερὰ (γύρω - γύρω κίονες) καὶ θὰ πρέπει νὰ ἦταν δίστυλος ἐν παραστάσιν (= ἡ παραστὰς) ὅπως ὁ Προπαρθενὼν («Urpathenon», κτήριον H1)1, ποὺ καὶ αὐτὸς βρίσκεται κάτω ἀπὸ τὸν