ENA ΑΝΤΙΣΕΙΣΜΙΚΟ «ΘΑΥΜΑ» TOY ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΟΣ IKTINOY Ὁ ναὸς τοῦ Ἐπικουρίου Βασσῶν Ἡ Ἑλληνικὴ Τέχνη εἶναι ἀναμφισβήτητα ἀνυπέρβλητη, καὶ ἀπὸ τοὺς να- οὺς ὁ Παρθενὼν εἶναι ὁ ἄριστος, ἐντασσόμενος ἁρμονικὰ στὸ «Ἀκρόπολις - Ἀθῆναι»· σὰν καὶ τὸν ἄριστο Ὄμηρο, ποὺ φαίνεται νὰ ἐμφανίζεται στὸ χρόνο ὡσὰν ἀπὸ τὸ «πουθενά». Ἔτσι καὶ ὁ ναὸς τοῦ Ἀπόλλωνα στὴ Φι- γαλία τῆς Πελοποννήσου παρουσιάζεται στὸ χῶρο στὸν ταξιδιώτη ἀπὸ τὸ «πουθενά», εἴτε ἔχει περιπλανηθεῖ ἐπὶ ὧρες στὰ ἄγρια βουνὰ τῆς Ἀρκα- δίας εἴτε εἴχε σκαρφαλώσει κοπιαστικὰ τὴν κοιλάδα τοῦ Νέδωνα. Πάντα ἔτσι ξεπρόβαλλε στὸν ταλαίπωρο ὁδοιπόρο, ἀναπάντεχα σὰν μία ἔκλαμψη κάλλους καὶ ἁρμονίας, ἀφήνοντάς τον ἄναυδο. Μιὰ γενναιόδωρη ἀντα- μοιβὴ τῶν κόπων του. Τώρα πιὰ βαριὰ λαβωμένος κείτεται μέσα στὸ λευκὸ τοῦ στεγάστρου - σκηνῆς, ποὺ κι αὐτὸ σὲ ξαφνιάζει τρομάζοντάς σε. Γιατί ὁ ναὸς τοῦ Ἐπικουρίου Ἀπόλλωνος οἰκοδομήθηκε στὶς Βάσσες; Ἀπὸ ποιούς καὶ πῶς; Τί μυστικὰ κρύβει ἀκόμη; Τί ὑπέστη; Καὶ ποιά θὰ εἶναι ἡ μοίρα του; H ΑΦΟΡΜΗ Οἱ Λακεδαιμόνιοι τὸ 659 π.X. στὸ μεσοδιάστημα τῶν δύο ἀνε- πιτυχῶν Μεσσηνιακῶν Πολέμων (A´ καὶ B´) ἀποφασίζουν νὰ καταλάβουν τὴν ἀρχαιότατη ὀχυρὴ Πελασγικὴ Φιγαλία. Οἱ κάτοικοί της μὲ τὴ βοήθεια τῶν Μεσσηνίων καὶ τῶν Ἀρκάδων ὁμοφύλων τους διώχνουν τοὺς ἐπι- δρομεῖς. Σὰν «τάμα» στοὺς «ἐπικούρους» θεοὺς Ἄρτεμη καὶ Ἀπόλλωνα οἰκο- δομοῦν τὸν πρόδρομο ἀρχαϊκὸ ναό τους στὶς Βάσσες, στὴν κορυφὴ τοῦ Κοτυλί- ου (ὑψ. 1130 μ.), τμήματος τοῦ Λυκαίου ἱεροῦ ὄρους. Ἡ ἐπιγραφὴ λέγει σαφῶς: «ἱερὰ τὰ χρήματα (= πράγματα) πάντα τ’ Ἀπόλλωνι τῷ Βασσίτᾳ καὶ τῷ Πανὶ τῷ Σινόεντι (= Σινόεις Πάν)». (Σιμπλίκιος: Λεξικὸν L-S,σ. 408). Ὁ Παυσανίας (VIII 39) ἔχει ἀντίθετη γνώμη: «κεῖται ἡ Φιγαλία ἐπὶ μετεώ- ρου... ἐπὶ τῶν κρημνῶν ᾠκοδομημένα τείχη ὅπου Βάσσαι ναὸς Ἀπόλλωνος Ἐπι- κουρίου προὐτιμᾶτο τοῦ λίθου ἐς κάλλος καὶ τῆς ἁρμονίης ἕνεκα νόσῳ λοιμώδει». Εἴτε ἐπίκουρος νόσου εἴτε πολέμου ἢ (ὄπως νομίζω) καὶ τὰ δύο τὸ «τάμα» του ἐξεπληρώθη· καὶ ὅταν κατεστράφη τὸν 6ο αἰ. (πῶς;), ἀντικατεστάθη μὲ τὸν ὑπάρ- χοντα σήμερα ναό.(Σχ. 1). Ἀπὸ τὸν ἀρχαϊκὸ ναὸ εὑρέθηκαν ὑπολείμματα κάτω ἀπὸ τὸ σημερινὸ σὲ βά- θος 1,65 μ. καὶ σὲ μῆκος�16 μ. Ὁπωσδήποτε δὲν εἶχε πτερὰ (γύρω - γύρω κίο- νες) καὶ θὰ πρέπει νὰ ἦταν δίστυλος ἐν παραστάσιν (= ἡ παραστὰς) ὅπως ὁ Προ- παρθενὼν («Urpathenon», κτήριον H1)1, ποὺ καὶ αὐτὸς βρίσκεται κάτωἀπὸ τὸν