Ζεῦ, ἄνα, Δωδωναῖε, Πελασγικέ... «Ἅμα ἐνίκησεν ὁ χριστανισμός, εὐθὺς ἔσπευσε νὰ κρημνίσῃ βωμοὺς καὶ τεμένη, καὶ φωνὴ μεγάλη ἠκούσθη λέγουσα: Ἀπέθανον οἱ θεοί!». Τὰ λόγια τοῦτα τοῦ Ροΐδη μοῦ ἦρθαν στὸ νοῦ, ὅταν ἕνα πρόσφατο δειλινὸ βρέθηκα στὸ Μαντεῖο τῆς Δωδώνης. Μέσα στὸν ἱερὸ αὐτὸ χῶρο ὡς ἀπόλυτη ἱστορικὴ καὶ αἰσθητικὴ παραφωνία σῴζονται δύο παλαιοχριστιανικὰ ἐρείπια τοῦ 5ου καὶ 6ου αἰῶνα. Θὰ κτίσθηκαν τότε, ὅταν τὴν λατρεία τοῦ Διὸς «διαδέχθηκε» ἡ χριστιανική. Αὐτὸ ἀκριβῶς τὸ ρῆμα «διαδέχθηκε» χρησιμοποιεῖ καὶ τὸ φυλλάδιο, ποὺ διανέμουν οἱ φύλακες τοῦ Μαντείου... Ὅμως κι αὐτὴ ἐδῶ ἡ «διαδοχὴ» μᾶλλον δὲν θά ’ταν ἐξαίρεση τοῦ κανόνα: Ἴσως ἕνα παρόμοιο δειλινό στὰ τέλη τοῦ 4ου μ.X. αἰῶνα θά ’φτασαν καὶ στὴ Δωδώνη οἱ συνήθεις βαρβαρικὲς ὀρδὲς τοῦ αὐτοκράτορος τῆς Νέας Ρώμης συνοδευόμενες, ὅπως πάντα, ἀπὸ τοὺς μανιακοὺς «φαιὰ φέροντας», ποὺ παρέδωσαν στὴν πυρὰ ἀνθρώπους καὶ κτίσματα, τότε ποὺ τὰ πάντα «τοῦ ρασοφόρου σύντριψεν ὁ πέλεκυς κι ἡ ἀξίνα...», ὅπως τόλμησε νὰ γράψῃ ὁ Παλαμᾶς. Κι ὅπως τὸ κυρίαρχο ἀρσενικὸ τῆς ἀγέλης ἀγριμιῶν ὁριοθετεῖ τὴν περιοχὴ του οὐρώντας περιμετρικά, ἔτσι καὶ τοῦτοι οἱ φτηνοὶ τῆς ἱστορίας πάνω στὰ συντρίμμια τῶν ἀρχαίων ναῶν «οὔρησαν» τὰ ἀκαλαίσθητα μνημεῖα τους: Ἀπέθανον οἱ θεοί! Βρισκόμενος στὶς ἐξέδρες τοῦ ἀρχαίου θεάτρου συλλογίζομαι ἐκείνους τοὺς ξεχασμένους προγόνους, τοὺς κτήτορες αὐτοῦ τοῦ ἱεροῦ τόπου. Αἰῶνες, χιλιετίες ὁλάκερες, ἔζησαν ἐδῶ τιμώντας τὴ ζωή, τὴν ἔνθεη φύση ποὺ τοὺς περιέβαλλε. Τί ἄνθρωποι νά ’ταν ἆραγε; Στὸν ἴδιο χῶρο Μαντεῖο, Πρυτανεῖο, Βουλευτήριο, Θέατρο, Στάδιο καὶ οἱ ναοὶ τῶν θεῶν· ἀσύλληπτα πράγματα. Θά ’ταν σίγουρα ἄλλοι, διαφορετικοὶ ἀπὸ μᾶς... Ὅμως, γιὰ στάσου, τί τὸ ἱερώτερο ἀπ’ τὴ ζωή, πού ’ναι ἡ κατάφαση καὶ μαζὶ ἡ ἀποκάλυψη τῆς ὑπάρξεως; Ἱερὸς νόμος: Ὁ κόσμος ἀποκαλύπτει τὴ θεϊκότητά του καὶ ἀποκαλύπτεται ὁ ἴδιος μὲ τὴ ζωή. Ὁ ἔνζωος κόσμος εἶναι ἡ φύση· τί ἱερώτερο ἀπ’ αὐτήν; Τώρα καταλαβαίνω: ὅσο ὑπάρχει αὐτή, ὅσο ἀκούγεται τὸ θρόισμα τῶν φύλλων, τὸ κελάρυσμα τοῦ ρυακιοῦ, ἡ ἀνθοφορία, ἡ καρποφορία, ἡ γέννα, τόσο καὶ οἱ θεοὶ θά ’ναι ἐδῶ, κοντά μας. Δὲν «ἀπέθανον οἱ θεοί»! Ζοῦμε ἀκόμα... Καθὼς σκοτεινιάζει, ὁ ὀρεινὸς ὄγκος τοῦ (τρομεροῦ) Τόμαρου φαντάζει ἀκόμα πιὸ ἄγριος, ἄγρυπνος φρουρὸς τῶν ἱερῶν. Π. Λ. Κουβαλάκης