ΑΧΙΛΛΕΥΣ ΤΑΓΑΡΗΣ. «Μέμνησο τῆς συμπάσης οὐσίας...» ει Ἕν ἐξαίρετον δεῖγμα τῆς αἰωνίου ἀνθρωπίνης σκέψεως εἶναι τὸ βαθύτατα φιλοσοφικὸν ἔργον «Εἷς ἑαυτόν» τοῦ διανοουμένου Ρωμαίου αὐτοκράτορος Μάρκου Αὐρηλίου, τῆς σεβαστῆς, ἀλλὰ καὶ τραγικῆς αὐτῆς μορφῆς τοῦ «φιλοσόφου ἐν ἀλουργίδι». Τοῦτο εἶναι μοναδικόν, καὶ διότι προῆλθεν ἀπὸ ἕνα αὐτοκράτορα καὶ δὴ διώκτην τῶν Χριστιανῶν, παρ ̓ ὅλον ὅτ! φιλοσοφικῶς ὠμοίαζε μὲ τούτους, ἀλλὰ καὶ διότι δίδει τὴν πλέον ἐντυπωσιακὴν εἰκόνα τοῦ αἰωνίου τραγικοῦ τριμόρφου τῆς ἀνθμωπίνης ζωῆς, τὸ ὁποῖον περιλαμβάνει τὸν ἀγῶνα διὰ τὴν ἄμβλυσιν τοῦ πόνου, διὰ τὴν συμφιλίωσιν μὲ τὴν προσπάθειαν καὶ διὰ τὴν ἀποφυγὴν τοῦ πολέμου. Ἐντὸς τῆς λαίλαπος τοῦ κολασμένου βίου τῆς ἐποχῆς του, ἐζήτησεν ὁ αὐτοκράτωρ αὐτὸς τὴν παρηγορίαν εἰς τὴν ἑλληνικὴν φιλοσοφίαν, διὸ καὶ ἔγραψε τὸ ἔργον του εἰς τὴν ἑλληνικὴν γλῶσσαν, μὲ σκοπὸν νὰ ἐξασφαλίση τὴν διαύγειαν τοῦ πνεύματός του καὶ τὴν ἠρεμίαν τῆς ψυχῆς του. Παραδέχεται, ὅτι τὰ πάντα γίνονται κατὰ φύσιν καὶ ἑπομένως πᾶς τις ἔπρεπε νὰ δέχεται ἀγογγύστως τὰ πάντα, ὡς φυσικὰς διαφοροποιήσεις. ̓Απορρίπτει ὅμως τὰς πεπλανημένας δοξασίας τῶν συγχρόνων του περὶ τῆς ζωῆς, ἰδίως τὴν σχετικὴν μὲ τὴν προσωπικὴν προβολὴν καὶ δόξαν, καὶ εὑρίσκει πλήρη ἱκανοποίησιν διὰ τῆς κατατάξεως παντὸς ἀνθρώπου, ὡς δρώσης ὑπάρξεως, εἰς τὴν μεγαλοπρεπῆ καὶ ἄφθαρτον ἁρμονίαν τοῦ συνόλου τοῦ κόσμου. Τὸ μέγα τοῦτο μήνυμα τῆς παγκοσμιότητος, εἰς τὴν ὁποίαν πρέπει νὰ εἶναι ἔντεταγμένοι ὅλοι οἱ ἄνθρωποι, ἀπὸ τῆς καταβολῆς των μέχρι τοῦ ἁπωτάτου μέλλοντος, περιλαμβάνεται εἰς τὸ φθέγμα του: «Μέμνησο τῆς συμπάσης οὐσίας, ἧς ὀλίγιστον μετέχεις καὶ τοῦ σύμπαντος αἰῶνος, οὗ βραχὺ καὶ ἀκαριαῖόν σοι διάστημα (ἐπὶ τῆς Γῆς) ἀΦώρισται καὶ τῆς Εἱμαρμένης, ἧς ποστὸν εἶ μέρος». ̓Αλλὰ ἡ πλέον κατηγορηματικἡ καταδίκη τοῦ ἐπὶ μέρους ἀνθρωπίνου ἐγωϊσμοῦ, τοῦ ἐπιδιώκοντος προβολὴν αἰωνιότητος, ὡς καὶ τοῦ γεννήτορος τοῦ προσωπικοῦ συμφέροντος, ὅπερ συμφέρον διαλύει τὴν ἁρμονίαν τῆς ὁλότητος, ἀνευρίσκεται εἰς τὸ ἕτερον μεγαλειῶδες φθέγμα του: « Ὁ περὶ τὴν ὑστεροφημίαν ἐπτοημένος οὐ φαντάζεται ὅτι ἕκαστος τῶν μεμνημένων αὐτοῦ τάχιστα καὶ αὐτὸς ἀποθανεῖται" εἶτα πάλιν ὁ ἐκεῖνον διαδεξάμενος, μέχρι καὶ πᾶσα ἡ μνήμη ἀποσβῇ δι ̓ ἁπτομένων καὶ σβεννυμένων προ! οῦσα. Ὑπόθου δ ̓ ὅτι καὶ ἀθάνατοι μὲν οἱ μεμνησόμενοι, ἀθάνατος δὲ ἡ μνήμη ̓ τί οὖν τοῦτο πρὸς σέ;». Ἐπιθυμεῖ ὁ φιλόσοφος αὐτοκράτωρ διὰ τῶν ἀνωτέρω νὰ παρηγορήσῃ ἑαυτὸν διὰ τὸ σμίκριστον τῆς ἐπιγείου ζωῆς καὶ διὰ τὸ παροδικὸν παντὸς μεγαλείου καὶ δόξης διὰ τὸν μεμονωμένον ἄνθρωπον, καὶ ἰδίως τὸν ταγὸν τοιοῦτον. Ἣ μεταβίβασις ὅμως τούτῶν εἰς τὴν ὁλότητα, τῆς ὁποίας ἡ διάρκεια εἶναι ἀπεριόριστος, τοῦ δίδει τὴν παρηγορίαν καὶ τὸν ἀπαλλάσσει ἀπὸ τὸ «ἐνδόμυχον μαρτύριον», ὡς λέγει ὁ Ἐρνέστος Ρενάν, καὶ «τοῦ δίδει τόνωσιν καὶ ἡσυχίαν», ὡς συμπεραίνει ὁ Φρειδερῖκος Νίτσε. Τὴν διδαχήν του ταύτην, τόσον ἀποτελεσματικήν δι ̓ ἑαυτόν, τὴν ἀπευθύνει πρὸς ὅλους τοὺς ἀνθρώπους, τοὺς ἀγωνιῶντας διὰ τὸ ἐφήμερον τῆ ζωῆς των. Τὴν διηνεκῆ ταύτην ἀνθρωπίνην ἀγωνίαν διὰ τὸ ἐφήμερον τῆς ζωῆς δέχεται καὶ ὁ Πίνδαρος διὰ τοῦ συμπεράσματός του: «Εἴμεθα ὄντως ἐφήμεροι». Καὶ συνεχίζει διὰ παρηγορίαν του: « ̓Αλλὰ τίς εἶναι ὁ ἄνθρωπος;.. ̓Αλλὰ καὶ τί δὲν εἶναι;...» Τὴν μετάπτωσιν ἐκ τοῦ ἐφημέρου τῆς ζωῆς εἰς τὴν μετὰ τὴ λῆξιν ταύτης αἰωνιότητα δέχεται ὁ Πυθαγόρας εἰς τὰ «Χρυσᾶ ἔπη» του διὰ τοῦ φθέγματός του: « Ἣν δ ̓ ἀπολείψας σῶμα εἰς αἰθέρα ἐλεύθερον ἔλθῃς, ἔσσεαι ἀθάνατος, θεὸς ἄμβροτος, οὐκέτι θνητός!...». Μετὰ τὴ λῆξιν τῆς ἐφημέρου ζωῆς ἐκλείπει τὸ ἐπὶ μέρους πρόσωπον καὶ τὸ ὀλίγιστον τῆς συμπάσης οὐσίας, ὅπερ τοῦτο κατεῖχε ζῶν, ἐπανέρχεται εἰς ταύτην. "Οπισθέν του, ἐπὶ τῆς Γῆς, ἐγκαταλείπει τὴν ζῶσαν ἔμβιον ὁλότητα, εἰς τὴν ὁποίαν καὶ ἀνήκουν