ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΗΣ3Σ Γλώσσα καὶ ποίηση Τὸ ποιητικὸ ἔργο δὲν εἶναι ἁπλὰ καὶ µό- νο γλωσσικὴ σύνθεση. Μέσα σ᾽ αὐτὸ βέ- βαια ἣ γλώσσα παίζει ἕνα σημαντικὸ ρόλο, ἀλλὰ σὲ μιὰ λειτουργία µεταγλωσσική, ᾱ- νάλογη μ᾽ ἐκείνη ποὺ ἐκτελεῖ ἡ ἐπιστημονι- κὴ γλώσσα. Ἐδῶ οἱ λέξεις δὲν ἀποτελοῦν σημεῖα, ὑποκατάστατα πραγμάτων, χρήσι- μα γιὰ ἐπικοινωνία καὶ μετάδοση μηνυμά- των ἤ γνώσεων’ εἶναι σύμβολο μὲ ρόλο κα- θαρὰ λειτουργικό. Γι᾿ αὐτὸ καὶ παίρνουν τὸν ποιητικὸ χρωματισμό τοὺς µέσα στὸ φραστικὸ περιβάλλον. ᾿Απ᾿ αὐτὰ καταλα- βαίνει κανείς, ὅτι καμμιά λέξη δὲν ἔχει µε- γαλύτερο βάρος ἀπὸ τὶς ἄλλες. Κι ἀκόμη καμμιὰ φράση μόνη της, ξεκομµένη ἀπὸ τὴν ποιητικὴ εἰκόνα, δὲν κρύβει µέσα της ἐκρηκτικὲς δυνάµεις' ἄλλωστε ἣ ποίηση δὲν εἶναι συνθηµατολ.ογία οὔτε καὶ ἡ μορφὴ τῆς ρητορικῆς τέχνης, ποὺ ἔεσηκώνει κύ- ματα ἐνθουσιασμοῦ καὶ γενικὰ πάθη’ καθα- ρίζει ἴσα - ἴσα τὴν ψυχή, ὅπως λέχθηκε, καὶ τὴ γεμίζει μὲ εὐγενικὲς ἐπιδιώξεις. Ἔτσι ἀναγκαστικά, γιὰ νὰ ἑρμηνεύσου- µε τὸ ποίημα, πρέπει νὰ δώσουμε μιὰ πρα- κτικὴ ἀπάντηση στὸ ἐρωίημα: τὶ ναι ἡ ποίηση; Ἣ μεταγλωσσικὴ μορφὴ δείχνει, πὼς εἶναι μιὰ ἑρμηνεία μὲ γλὠσσικὰ σύμ- βολα τοῦ κόσμου: μιὰ ἀποκάλυψη πρῶτα τοῦ πλούτου τῆς ψυχῆς τοῦ ἀνθρώπου κι ἔ- πειτὰ τῶν δυνατοτήτων ἐμπλουτισμοῦ μὲ ψυχικὰ περιεχόμενα τοῦ κοινωνικοῦ καὶ φυσικοῦ χώρου. Ἐδῶ δὲν ἐνδιαφέρουν οἱ σχέσεις χρόνου, χώρου καὶ αἰτιότητας, ἄν καὶ τὸ ποιητικὸ γεγονὸς εἶναι στενὰ δεμένο μὲ τὰ λογικὰ αὐτὰ στοιχεῖα, ἀλλὰ ἡ ἴδια ἡ οὐσία τῶν πραγμάτων, ὅπως ἐκδηλώνεται μέσα ἀπὸ τὶς συγκεκριμένες μορφές. Ἔ- τσι, ἄν μοῦ ἐπιτρεπόταν, θὰ χρησιμοποιοῦ- σα τὴ φράση τοῦ Σοπενχάουερ, γιὰ νὰ χα- ρακτηρίσω τὴν ποίηση: εἶναι ἡ πρώτη ἄντι- κειμενικοποίηση τῆς βούλησης µέσα στὴν πλατωνικὴ ἰδέα. ᾿Αναγκαῖα ὅμως θὰ ἔπρε- πε νά κάνω μιὰ συμπλήρωση: η ἰδέα µέσα στὴν ποίηση δὲν εἶναι λογικὴ ἔννοια, γυμνὸ σχῆμα, ἀλλὰ μεστὸ βίωμα, ἀξία ποὺ ἡ πα- ρουσία ἤ ἀπουσία της ἀπὸ τὰ συγκεκριμέ- να πράγματα καὶ γεγονότα δημιουργεῖ τὴν ἄδολη χαρὰ μέσα στὴν ψυχὴ τοῦ ποιητῇ σὰν ὀμορφιὰ ἤ τραυματίζει τὸ ἀνθρώπινο αἰσθητήριο σὰν ἀσκήμια. Μπορεῖ νὰ βεβαιωθεῖ κανεὶς γιὰ τὴν θετι- κότητα αὐτῶν τῶν ἀπόψεων, ἄν μελετήσει προσεκτικὰ τὸ ποιητικὸ σύμβολο: γιὰ πα- ράδειγμα, ἄς πάρουμε τὸ βίωμα τῆς ἀλή- θειας. Ἢ ἀποκάλυψή της μέσα σὲ κάθε ἀ- νήσυχη καὶ ἐρευνητικὴ ψυχὴ γίνεται σχε- δὸν πάντα αἰσθητὴ σὰν ἕνα ἐκτυφλωτικὸ φῶς κάτω ἀπὸ τὸ ὁποῖο οἱ σχέσεις τῶν πραγμάτων ἑρμηνεύονται μόνες τοὺυς᾿ φαί- νεται σὰν ἀστραπή, ποὺ διαλύει τὰ σκοτά- δια τοῦ νοῦ καὶ θερμαίνει ἤ καίει ἀνάλογα μὲ τὴν ψυχικὴ τοποθέτηση καὶ προσμονή. Αὐτὴ τὴν ψυχικὴ πραγματικότητα ἕνας ἐ- πιστήμονας θὰ τὴν περιγράψει μὲ τὴν βοή- θεια μαθηματικῶν συμβόλων καὶ θὰ τῆς δώσει τὴ μορφὴ μιᾶς ἐξίσωσης τοῦ φυσικοῦ νόμου. Ὃ ποιητὴς ὅμως τὴν ἐκφράζει ὅπως τὴν ἔζησε καὶ προσπαθεῖ νὰ τὴν κάνει κα- τανοητὴ μὲ γλωσσικὰ σύμβολα, ποὺ δὲν ἐ- ξυπηρετοῦν τὴν ἀφαιρετικὴ λειτουργία τῆς κρίσης, ἀλλὰ τὸν ἄμεσο φωτισμὸ ὅλης τῆς διάνοιας. Ἔτσι ἡ ἰδέα γίνεται εἶδος, παίρ- νει μορφὴ καὶ ἔλκει πρὸς τὸ µέρος της τὴ συνείδηση μὲ τὴν ὀμορφιά της" ἡ ὀμορφιὰ ὅμως εἶναι ὄχι µόνο τὸ ποιητικό, ἀλλὰ καὶ τὸ πραγματικὸ ἀπεικόνισμα τῆς ἀλήθειας. Γι’ αὐτὸ καὶ φαίνεται ὅτι τὸ κέντρο, γύρω ἀπὸ τὸ ὁποῖο περιστρέφεται ἡ ποίηση εἶναι ἡ ὀμορφιά. Αὐτὴ ὅμως δὲν εἶναι καθαρὴ µορφή, ἰδέα, ἀλλὰ ἀντικειμενικοποίηση τῆς τελειότητας τῆς οὐσίας. Ἢ ὀμορφιὰ εἷ- ναι τὸ αἰσθητικὸ σύμβολο τῆς ἀλήθειας, τῆς ἁρμονίας, τῆς εἰρήνης, τῆς πληρότη- τας, τῆς πνευματικῆς ἔξαρσης καὶ χαρᾶς, ποὺ προσφέρουν οἱ δημιουργικὲς στιγμές. Φτάνει νὰ φέρει κανεὶς στὸ νοῦ του τὴν Ἐ- λευθερία τοῦ Σολωμοῦ, ποὺ ἀκτινοβολεῖ φῶς καὶ ἁγιότητα, γιὰ νὰ καταλάβει τὴν οὐσία τῶν ποιητικῶν συμβόλων. ᾿Αλλὰ κι ἀκόμη μπορεῖ νὰ τὸ δεῖ καθαρὰ μέσα στὶς «Ὁ κ. Παν. ᾿Αθανασιάδης εἶναι γυμνασιάρχης φιλόλογος, ὑπηρετῶν σὲ γυμνάσιο τῆς ᾽᾿Αττι- κῆς.