ΗΛΙΑΣ Δ. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ Παραβολὴ τῶν κοσμολογικῶν ἀντιλήψεων τῆς «Θεογονίας» καὶ τῆς σύγχρονης Φυσικῆς Ο ̓Αριστοτέλης στὰ «Μετὰ τὰ φυσικά» (Α,4) διατυπώνει τὴν ὑπόθεση, ὅτι πρῶτος ὁ Ἡσίοδος ζήτησε νὰ βρεῖ τὴν ἀρχὴ τῆς τοῦ παντὸς γενέσεως: «'Ὑποπτεύσειέ δ ̓ ἂν τις Ἡσίοδον πρῶτον ζητῆσαι τὸ τοιοῦτον... Ἡσίοδος δὲ "πάντων μὲν πρώτιστα χάος γένετ ̓ αὐτὰρ ἔπειτα γαῖ ̓ εὐρύστερνος, ἠδ ̓ ἔρος"...». Ἢ Κοσμολογία ξεκινάει, πράγματι, ὄχι ἀκριβῶς ἀπὸ τὸν 'Ἡσίοδο, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν «Θεογονία», τὴν ὁποία ἁπλῶς δημοσίευσε πρῶτος ὁ Ησίοδος. Ὁλόκληρη ἡ μεταγενέστερη καὶ δὴ ἡ ἰωνικὴ σκέψη θά γαλουχηθεῖ ἀπὸ τοὺς στοχασμοὺς αὐτοὺς τῶν παμπάλαιων χρόνων: «Εἰσί δέ τινες οἵ καὶ τοὺς παμπαλαίους καὶ πολύ πρὸ τῆς νῦν γενέσεως καὶ πρώτους θεολογήσαντας...» (Μετὰ τὰ Φυσικά, Α,3). ̓Αλλὰ δὲν ἦταν μόνο ὁ Ἡσίοδος ποὺ διέσωσε τὸν πανάρχαιο Λόγο. Καὶ τὰ Μουσεῖα καὶ οἱ ἀπὸ στόματος παραδόσεις τῶν κατοίκων τοῦ ἑλληνικοῦ χώρου καὶ οἱ περὶ θεῶν δοξασίες ἀποτελοῦσαν τὰ «παρειλημμένα δόξῃ», ὅπως ὁ Παυσανίας ἔλεγε (Βοιωτικὰ 31,4). Δὲν εἶναι σκοπὸς τοῦ παρόντος νὰ συγκεντρωθοῦν ἐδῶ καὶ νὰ ἑρμηνευθοῦν ὅλες οἱ γνῶμες τῶν μεγάλων προγόνων τῆς ἀνθρώπινης σκέψης γιὰ τὴν «τοῦ παντὸς γένεσιν» (Θαλῆ, ̓Αναξιμένη, ̓Αναξίμανδρου, Λεύκιππου, Δημόκριτου, Πυθαγόρα κλπ.). Οἱ κοσμογονικὲς ἀντιλήψεις τους θὰ ἔπρεπε ν ̓ ἀπασχολοῦν συνεχῶς τὰ πνευματικὰ κέντρα μελέτης, τῆς πανάρχαιας καὶ κλασσικῆς ἑλληνικῆς κληρονομιᾶς. "Αν βέβαια ὑπῆρχαν καὶ κέντρα καὶ κληρονόμοι!.. "Ὅμως αὐτὴ ἡ ἀντιπαραβολὴ ἀπὸ τὸν ̓Αριστοτέλη τῶν παμπαλαίων χρόνων μὲ τὴν νῦν γένεσιν, καὶ μάλιστα μὲ τὴν προσθήκη καὶ τοῦ «πολύ πρό», μᾶς ἐπιτρέπει νὰ θεωρήσουμε ὅτι ὁ Σταγιρίτης τὸ «νῦν» τὸ ἀντιπαραθέτει σὲ ἕνα ἄλλο μεγάλο γεγονός, στὸ «ποτὲ ἔσται ὁ κατακλυσμός» [Φυσικά, Δ 22α, 30]. Σ ̓ αὐτοὺς τοὺς παμπάλαιους χρόνους «οἱ πρῶτοι θεολογήσαντες», ποὺ μᾶς παρέδωσαν μερικὲς ἔννοιες δυσνόητες, μᾶς ἔδωσαν συλλογικὰ τὸ κοσμολογικὸ κείμενο τῆς Θεογονίας. Μὲ αὐτὸ θὰ ἀσχοληθῶ ἐδῶ, ὥστε νὰ ἀντιληφθεῖ ὁ ἀναγνώστης τὸ μέγεθος καὶ τὴν ἀξία τοῦ προκλασσικοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ, ποὺ διεκόπη, ὅπως ἐξήγησα (αυλός, 25/84), λόγῳ τοῦ καταποντισμοῦ στὴν ἐποχὴ τοῦ Δευκαλίωνος. Μετὰ τὴν παράθεση τοῦ κοσμολογικοῦ μέρους τῆς Θεογονίας θὰ ἀναφέρω τὶς σύγχρονες θεωρίες. Τὰ συμπεράσματα θ ̓ ἀφήσω νὰ συναγάγει ὁ ἀναγνώστης. Α ́ Ἡ Κοσμολογία τῆς «Θεογονίας» Σημ." «Οἱ στίχοι [18,119 ἀθετοῦνται, καθ ̓ ὅσον ἐλλείπουν ἀπὸ τὰς τῶν στίχων 116-120 παραθέσεις ἀρχαίων συγγραφέων, ὁ δὲ στίχ. 119 ἠθετεῖτο ἀπὸ τῆς ἀρχαιότητος»: Α. ΕΖαςΠΙ. Στίχ. 116: Ἦτοι μὲν πρώτιστα Χάος γένετ ̓ αὐτὰρ ἔπειτα Μὲ τὴ φράση « Ἧτοι μὲν πρώτιστα» δηλώνεται τὸ πρῶτο συμβάν: πρὸ αὐτοῦ ὑπῆρχε ἕνα «τίποτα». Ἣ ἀρχὴ ἀπὸ τὴν ὁποία τὸ πρῶτον ἐμφανίζεται ἡ κίνηση εἶναι τὸ συμβὰν Χάος. Ἡ λέξη «Χάος» παράγεται ἀπ ̓ τὴ ρίζα χαυ ἤ