ΗΛΙΑΣ Δ. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ Παραβολὴ τῶν κοσμολογικῶν ἀντιλήψεων τῆς «Θεογονίας» καὶ τῆς σύγχρονης Φυσικῆς Ο ᾿Αριστοτέλης στὰ «Μετὰ τὰ φυσικά» (Α,4) διατυπώνει τὴν ὑπόθεση, ὅτι πρῶτος ὁ Ἡσίοδος ζήτησε νὰ βρεῖ τὴν ἀρχὴ τῆς τοῦ παντὸς γενέσεως: «'Ὑποπτεύσειέ δ᾽ ἂν τις Ἡσίοδον πρῶτον ζητῆσαι τὸ τοιοῦτον... Ἡσίοδος δὲ "πάντων μὲν πρώτιστα χάος γένετ᾽ αὐτὰρ ἔπειτα γαῖ᾽ εὐρύστερνος, ἠδ᾽ ἔρος"...». Ἢ Κοσμολογία ξεκινάει, πράγματι, ὄχι ἀκριβῶς ἀπὸ τὸν 'Ἡσίοδο, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν «Θεογονία», τὴν ὁποία ἁπλῶς δηµοσίευσε πρῶτος ὁ Ησίοδος. Ὁλό- κληρη ἡ μεταγενέστερη καὶ δὴ ἡ ἰωνικὴ σκέψη θά γαλουχηθεῖ ἀπὸ τοὺς στο- χασμοὺς αὐτοὺς τῶν παμπάλαιων χρόνων: «Εἰσί δέ τινες οἵ καὶ τοὺς παμπα- λαίους καὶ πολύ πρὸ τῆς νῦν γενέσεως καὶ πρώτους θεολογήσαντας...» (Μετὰ τὰ Φυσικά, Α,3). ᾿Αλλὰ δὲν ἦταν µόνο ὁ Ἡσίοδος ποὺ διέσωσε τὸν πανάρ- χαιο Λόγο. Καὶ τὰ Μουσεῖα καὶ οἱ ἀπὸ στόματος παραδόσεις τῶν κατοίκων τοῦ ἑλληνικοῦ χώρου καὶ οἱ περὶ θεῶν δοξασίες ἀποτελοῦσαν τὰ «παρειλημ- μένα δόξῃ», ὅπως ὁ Παυσανίας ἔλεγε (Βοιωτικὰ 31,4). Δὲν εἶναι σκοπὸς τοῦ παρόντος νὰ συγκεντρωθοῦν ἐδῶ καὶ νὰ ἑρμηνευθοῦν ὅλες οἱ γνῶμες τῶν µε- γάλων προγόνων τῆς ἀνθρώπινης σκέψης γιὰ τὴν «τοῦ παντὸς γένεσιν» (Θα- λῆ, ᾽Αναξιμένη, ᾽Αναξίμανδρου, Λεύκιππου, Δημόκριτου, Πυθαγόρα κλπ.). Οἱ κοσμογονικὲς ἀντιλήψεις τους θὰ ἔπρεπε ν᾿ ἀπασχολοῦν συνεχῶς τὰ πνευ- ματικὰ κέντρα μελέτης, τῆς πανάρχαιας καὶ κλασσικῆς ἑλληνικῆς κληρονο- μιᾶς. "Αν βέβαια ὑπῆρχαν καὶ κέντρα καὶ κληρονόμοι!.. "Ὅμως αὐτὴ ἡ ἀντιπαραβολὴ ἀπὸ τὸν ᾿Αριστοτέλη τῶν παμπαλαίων χρό- νων μὲ τὴν νῦν γένεσιν, καὶ μάλιστα μὲ τὴν προσθήκη καὶ τοῦ «πολύ πρό», μᾶς ἐπιτρέπει νὰ θεωρήσουμε ὅτι ὁ Σταγιρίτης τὸ «νῦν» τὸ ἀντιπαραθέτει σὲ ἕνα ἄλλο µεγάλο γεγονός, στὸ «ποτὲ ἔσται ὁ κατακλυσμός» [Φυσικά, Δ 22α, 30]. Σ᾽ αὐτοὺς τοὺς παµπάλαιους χρόνους «οἱ πρῶτοι θεολογήσαντες», ποὺ μᾶς παρέδωσαν μερικὲς ἔννοιες δυσνόητες, μᾶς ἔδωσαν συλλογικὰ τὸ κο- σμολογικὸ κείµενο τῆς Θεογονίας. Μὲ αὐτὸ θὰ ἀσχοληθῶ ἐδῶ, ὥστε νὰ ἀντι- ληφθεῖ ὁ ἀναγνώστης τὸ μέγεθος καὶ τὴν ἀξία τοῦ προκλασσικοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ, ποὺ διεκόπη, ὅπως ἐξήγησα (αυλός, 25/84), λόγῳ τοῦ καταπον- τισμοῦ στὴν ἐποχὴ τοῦ Δευκαλίωνος. Μετὰ τὴν παράθεση τοῦ κοσμολογικοῦ μέρους τῆς Θεογονίας θὰ ἀναφέρω τὶς σύγχρονες θεωρίες. Τὰ συμπεράσματα θ᾽ ἀφήσω νὰ συναγάγει ὁ ἀναγνώστης. Α΄ Ἡ Κοσμολογία τῆς «Θεογονίας» Σημ." «Οἱ στίχοι [18,119 ἀθετοῦνται, καθ᾽ ὅσον ἐλλείπουν ἀπὸ τὰς τῶν στίχων 116-120 πα- ραθέσεις ἀρχαίων συγγραφέων, ὁ δὲ στίχ. 119 ἠθετεῖτο ἀπὸ τῆς ἀρχαιότητος»: Α. ΕΖαςΠΙ. Στίχ. 116: Ἦτοι μὲν πρώτιστα Χάος γένετ᾽ αὐτὰρ ἔπειτα Μὲ τὴ φράση « Ἧτοι μὲν πρώτιστα» δηλώνεται τὸ πρῶτο συμβάν: πρὸ αὐτοῦ ὑπῆρχε ἕνα «τίποτα». Ἣ ἀρχὴ ἀπὸ τὴν ὁποία τὸ πρῶτον ἐμφανίζεται ἡ κίνηση εἶναι τὸ συμβὰν Χάος. Ἡ λέξη «Χάος» παράγεται ἀπ᾽ τὴ ρίζα χαυ ἤ