Οἱ ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ 6. Ὕστερο Βυζάντιο καὶ Γ. Πλήθων - Γεμιστὸς έσα στὸ ἀπόλυτο πνευματικὸ σκοτάδι ποὺ ἐπεκράτησε μετὰ τὴ θασιλεία τοῦ Ἰουστινιανοῦ (6λ. «Δ», τ. 251), ἡ μάθηση τῶν νέων ἔγινε προνόμιο ἐλαχίστων, κατὰ κανόνα προερχομένων ἀπὸ ἀρχοντικὲς οἰκογένειες καὶ μάθαιναν γράμματα κυρίως μόνο ὅσοι προωρίζονταν γιὰ νὰ στελεχώσουν κρατικὲς ὑπηρεσίες ἢ τὴν ἴδια τὴν Ἐκκλησία. Καὶ λέμε «μάθαιναν γράμματα», διότι μόνο γραφὴ καὶ ἀνάγνωση διδάσκονταν καὶ μάλιστα ὑπὸ τὴν ἐποπτεία τῆς Ἐκκλησίας, ἐφόσον τὸ ἐκπαιδευτικὸ σύστημα εἶχε περάσει πλήρως ὑπὸ τὸν ἔλεγχό της. Ὡς σχολικὰ διόλία χρησιμοποιοῦνταν ἡ Καινὴ καὶ ἡ Παλαιὰ Διαθήκη καὶ ἄλλα θρησκευτικὰ κείμενα. Τὸ αὐστηρὸ αὐτὸ ἐκπαιδευτικὸ καθεστὼς (δηλαδὴ τὸ σημερινὸ μάθημα τῶν Θρησκευτικῶν), τὸ ὁποῖο εἶχε ἐξορίσει ὡς ἐχθρικὴ ὕλη τὴν ἀρχαία γνώση καὶ ἐπιστήμη (γιὰ φιλοσοφία οὔτε λόγος νὰ γίνεται), διατηρήθηκε μέχρι τὸν 8ο καὶ 9ο αἰῶνα. Τότε, σύμφωνα μὲ τὸν Παπαρρηγόπουλο. «...οἱ σπουδαιότεροι ἀπὸ τοὺς θασιλιάδες κατάλαθαν, ὅτι ἔπρεπε νὰ τὴν ἀνακαλέσουν στὴν πατρίδα καὶ νὰ χρησιμοποιήσουν κάθε τρόπο γιὰ νὰ προοδεύσῃ ἡ ἑλληνικὴ παιδεία, ἐπιστήμη καὶ τέχνη. ̓Απὸ τὸν 8ο καὶ 9ο αἰῶνα ἡ δημόσια ἐκπαίδευση μεταρρυθμίστηκε καὶ ἔχασε τὸν προηγούμενο ἐκκλησιαστικό της χαρακτῆρα. Στὴν ἀνώτερη σχολὴ τῆς Μαγναύρας διδάχτηκε ἡ ἐθνικὴ ἐπιστήμη καὶ Φιλοσοφία». Ὁ Φωτιάδης ἐξηγεῖ: «Οἱ δύο ὅμως "Ισαυροι;, πατέρας καὶ γιός, ὄχι μονάχα χτυπᾶνε ὅσους ἀντιδροῦν στὶς μεταρρυθμίσεις τους, παρὰ καὶ προχωρᾶνε σὲ ἄλλες ὅμοια τολμηρές. Ὡς τότε στὸ Βυζάντιο ὅλη σχεδὸν ἡ ἐκπαίδευση δρισκόταν στὰ χέρια τῶν παπάδων καὶ τῶν καλογέρων (ἱερατικὴ καὶ μοναστηριακή). "Ηταν μὲ ἄλλα λόγια ἡ παιδεία κληρικὴ κι ὄχι λαϊκή. Οἱ "Ισαυροι κλείνουν τὰ σεμινάρια τῆς πρώτης καὶ προσπαθοῦν νὰ δημιουργήσουν λαϊκὰ ἐκπαιδευτήρια. “Ἢ πράξη αὐτὴ τοῦ έοντα”, γράφει ὃ Παπαρρηγόπουλος, “ἦταν συνετή, γιατὶ ἦταν πραγματικὰ ἀπαραίτητο νὰ ἀφαιρεθῇ ἡ δημόσια ἐκπαίδευση ἀπὸ τὰ χέρια τοῦ κλήρου, ὁ ὁποῖος μὲ τὸ νὰ τὴν περιορίζη σὲ σχολαστικὲς ἑρμηνεῖες τῶν Γραφῶν καὶ τῶν θρησκευτικῶν δογμάτων, ἀντὶ νὰ διαλύη τὶς προλήψεις ποὺ ἐπικρατοῦσαν, ἀντίθετα τὶς αὔξανε»". 1. Κωνσταντῖνος Παπαρρηγόπουλος, «Ἱστορία τοῦ 'Ελληνικοῦ Ἔθνους», τόμος πέμπτος, σελίδα 36. 2. Ὁ πατέρας Λέων ὁ Γ καὶ ὁ γιός του Κωνσταντῖνος. 3. Φωτιάδης, «Ἡ ἐπανάσταση τοῦ 1821», τόμος α ́. σελίδα 89: καὶ Παπαρρηγόπουλος, «Ἱστορία τοῦ “Ἑλληνικοῦ Ἔθνους». τόμος πέμπτος, σελίδα 266.