γ. Πρώτη καὶ Μέση Περίοδος Τουρκοκρατίας Τὸ πάρσιμο τῆς Πόλης ἀπὸ τοὺς Τούρκους σήμανε καὶ τὸ ἐπίσημο τέλος τῆς Ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας ὡς κρατικῆς ὀντότητας. Στὸ θρόνο τῆς Νέας Ρώμης κάθισε ὁ Μωάμεθ B´, ὁ Πορθητής. Ὡς νέος ἡγεμὼν τοῦ Ρωμαίικου1 φρόντισε νὰ διατηρήσῃ ὅλους τοὺς προγενέστερους ρωμαϊκοὺς θεσμούς, ποὺ θὰ διευκόλυναν τὴ διακυβέρνηση τῆς ἀχανοῦς αὐτοκρατορίας του. Καὶ ὁ ἰσχυρότερος ἀπ’ ὅλους ἦταν ἡ Ἐκκλησία. Ἔτσι στὶς 6 Ἰανουαρίου τοῦ 1454 καὶ σύμφωνα μὲ τὸ ρωμαϊκὸ τυπικὸ ὁ Μωάμεθ παρέδωσε τὴν πατριαρχικὴ ράβδο στὸν Γεννάδιο Σχολάριο. Ὁ πρῶτος πατριάρχης μετὰ τὴν Ἅλωση, ἐκτὸς ἀπὸ θρησκευτικὸς ἡγέτης, βρέθηκε ἐνισχυμένος καὶ μὲ πολιτικὲς ἐξουσίες, ἐφ’ ὅσον ἀνέλαβε ἐθνάρχης τῶν Ρωμαίων, δηλαδὴ ὅλων τῶν Ὀρθόδοξων Χριστιανῶν τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, ἀνεξαρτήτως ἐθνικότητας. Ἡ Ἐκκλησία, σ’ ὅ,τι ἀφωροῦσε στοὺς Ὀρθόδοξους χριστιανοὺς - Ρωμιοὺς (ἑλληνικῆς, σερβικῆς, βουλγαρικῆς, ἀλβανικῆς, ἀραβικῆς ἢ ἄλλης καταγωγῆς), ἀνέλαβε τὴ συλλογὴ τῶν φόρων τους (Οἰκονομικὸ Ὑπουργεῖο), τὴ δικαστικὴ ἐξουσία (Ὑπουργεῖο Δικαιοσύνης), καθὼς καὶ τὴν ἐκπαίδευση (Ὑπουργεῖο Παιδείας), ἡ ὁποία ἐπιστρέφει πλέον στὰ αὐστηρὰ πλαίσια τῆς λεγόμενης «θρησκευτικῆς ἐκπαίδευσης» (σημερινὸ «μάθημα τῶν θρησκευτικῶν»). Καὶ ὅπως σημειώνει ὁ Φωτιάδης: «Οἱ προσπάθειες γιὰ τὴν καθιέρωση μιᾶς παιδείας μὲ βάση τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ οὐμανιστικὰ κείμενα συντρίβονται2. Ἡ παιδεία, ὁλοκληρωτικὸ σχεδὸν προνόμιο τοῦ ἀμόρφωτου κλήρου, περιορίζεται στὴ Φυλλάδα, τὸ Ὀχτωήχι, τὸ Ψαλτήρι καὶ τὸν Ἀπόστολο. Μὰ καὶ στὴ διδασκαλία στὶς ἀνώτερες σχολὲς ποὺ ἀνοίγουν εἴτε ἀμέσως εἴτε μετὰ τὴν Ἅλωση ὅπως ἡ Πατριαρχική καὶ ἀργότερα τοῦ Ἐπιφανίου στὰ Γιάννενα (1648), τοῦ Γκούμα, στὰ Γιάννενα κι αὐτή, ἡ Ἡγεμονικὴ Σχολὴ τῆς Μολδαβίας καὶ ἡ Σχολὴ τῆς Πάτμου, κατέχονταν ἀπὸ στεῖρο λογιωτατισμό. Ἀποβλέπανε σχεδὸν ἀποκλειστικὰ στὸ πῶς θὰ δημιουργοῦσαν ἀνώτερα στελέχη τοῦ κλήρου»3. Ὁ πατριάρχης ποὺ «ἔθαψε» τοὺς ἑλληνίζοντες °ιὰ τὴν Ἐκκλησία θανάσιμος ἐχθρὸς δὲν ἦταν οἱ Ὀθωμανοὶ ἀλλὰ ἡ Ἑλληνικὴ Παιδεία, ἡ ὁποία νεκραναστημένη στὰ ἔσχετα χρόνια τοῦ Ἀνατολικοῦ Ρωμαϊκοῦ Κράτους (πρβλ. περίπτωση Γ. Γεμιστοῦ - Πλήθωνος) ζητοῦσε νὰ κάνῃ ξανὰ τοὺς ἑλληνόφωνους Ρωμιοὺς Ἕλληνες. Ἡ ὑπόθεση μάλιστα ἔτεινε νὰ ξεφύγῃ ἀπὸ κάθε ἔλεγχο ἐξαιτίας τοῦ Πλήθωνα καὶ τῶν μαθητῶν του, οἱ ὁποῖοι δὲν περιωρίστηκαν μόνο στὸ νὰ αὐτοπροσδιορίζωνται ὡς Ἕλληνες (ἀντὶ Ρωμιοὶ ὅπως «ὤφειλαν») καὶ νὰ διδάσκουν τοὺς ἑλληνικοὺς τρόπους, ἀλλὰ προχώρησαν μέχρι καὶ τὴν ἀναβίωση τῶν πατρώων (προχριστιανικῶν) ἀποδόσεων τιμῶν ὡς πρὸς τὸ Θεῖο (βλ. «Δ», τ. 252). Ἡ 1 Ὁ Μωάμεθ B´ ὁ Πορθητὴς θεώρησε τὸν ἑαυτό του διάδοχο τοῦ ρωμαϊκοῦ θρόνου. Γι’ αὐτὸν τὸ λόγο πρόσθεσε στοὺς τίτλους του καὶ ἐκεῖνον τοῦ «Ρωμαίου Καίσαρα». 2. Ἐννοεῖ τὶς πνευματικὲς κινήσεις πρὶν τὴν τουρκικὴ κατάκτηση, ὅπως τοῦ Πλήθωνα Γεμιστοῦ. 3. Φωτιάδης, «Ἡ ἐπανάσταση τοῦ 1821, τόμος α´, σελίδα 144, ἐκδόσεις «Μέλισσα».