Ἡ γνώση τῆς μετάπτωσης τῶν ἰσημεριῶν στὴν περιγραφὴ τῆς «Ἀσπίδας τοῦ Ἀχιλλέα» Ὁ Ὅμηρος περιγράφει τὶς ἐκπληκτικὲς παραστάσεις ποὺ χάλκευσε ὁ Ἥφαιστος πάνω στὴν ἀσπίδα τοῦ Ἀχιλέα, μεταξὺ τῶν ὁποίων ἦταν καὶ ἡ Μεγάλη Ἄρκτος1, ποὺ εἶναι ἀστερισμὸς τοῦ βορείου ἡμισφαιρίου, λίαν ἐμφανὴς στὸν ἑλληνικὸ οὐρανό. Ἡ λεπτομέρεια στὴν παράσταση, ὅπως τὴν περιγράφει ὁ Ὅμηρος, εἶναι ὅτι οἱ ἀστέρες της εἶναι μονίμως πάνω ἀπ’ τὸν ὁρίζοντα, ἐνῷ σήμερα τμῆμα τοῦ ἀστερισμοῦ βυθίζεται κάτω ἀπ’ αὐτόν. Μὲ βάση τὴν ἀναφορὰ αὐτὴ τοῦ Ὁμήρου θὰ ὑπέθετε κανείς, ὅτι εἴτε πρόκειται περὶ λάθους τοῦ Ποιητῆ εἴτε ὅτι ὁ παρατηρητὴς τῆς M Ἄρκτου βρισκόταν σὲ γεωγραφικὸ πλάτος πολὺ βορειότερο τοῦ σημερινοῦ ἑλληνικοῦ χώρου. Σ’ αὐτὴ τὴν ἐργασία συγκρίνεται ἡ θέση τῶν ἀστέρων τοῦ ἑλληνικοῦ οὐράνιου θόλου κατὰ τὴν ἐποχὴ τῆς συγγραφῆς τῶν ἐπῶν τοῦ Ὁμήρου μὲ τὴ σημερινή. Γίνεται ἀναφορὰ ἀφ’ ἑνὸς στὴν ἀρχαία αὐτὴ ἐποχὴ καὶ ἀφ’ ἑτέρου στὸ φαινόμενο τῆς μετάπτωσης τῶν ἰσημεριῶν, στὴν ὁποία ὀφείλεται ἡ ἀλλαγὴ τῆς ὄψης τοῦ σημερινοῦ οὐράνιου θόλου, πρᾶγμα ποὺ δικαιώνει τὸν Ὅμηρο στὰ σχετικὰ μὲ τὴν Μεγάλη Ἄρκτο κείμενά του. Κοιτάζοντας τὸ βράδυ στὸν οὐράνιο θόλο, παρατηροῦμε πλῆθος ἀστέρων νὰ κινοῦνται ἀπὸ ἀνατολῶν πρὸς δυσμάς. Ἄλλοι ἀστέρες ἀνατέλλουν, μεσουρανοῦν καὶ δύουν (ἀμφιφανεῖς) καὶ ἄλλοι περιστρέφονται γύρω ἀπὸ τὸν οὐράνιο πόλο, χωρὶς νὰ κατεβαίνουν κάτω ἀπ’ τὸν ὁρίζοντα (ἀειφανεῖς ἀστέρες). Ὑπάρχουν καὶ αὐτοὶ ποὺ ποτὲ δὲν εἶναι ὁρατοί, οἱ λεγόμενοι ἀφανεῖς. Σὲ περιοχὲς μὲ διαφορετικὸ γεωγραφικὸ πλάτος ὁ παρατηρητὴς βλέπει καὶ διαφορετικὸ τμῆμα τῆς οὐράνιας σφαίρας. Ἔτσι μερικοὶ ἀστερισμοὶ ποὺ φαίνονται ἀπ’ τὸν ἑλληνικὸ χῶρο – ὁλόκληροι ἢ τμῆμα τους – δὲν εἶναι ὁρατοὶ σὲ βορειότερα ἢ νοτιώτερα πλάτη. Ἐπὶ παραδείγματι ἡ Μεγάλη Ἄρκτος σὲ βορειότερα τῆς Ἑλλάδος πλάτη εἶναι πάντοτε πάνω ἀπ’ τὸν ὁρίζοντα, σὲ πολὺ νότια δὲν εἶναι καθόλου ὁρατή, ἐνῷ στὸν κυρίως ἑλληνικὸ χῶρο εἶναι μὲν ὁρατή, ἀλλὰ ἕνας ἀπ’ τοὺς ἀστέρες της, ὁ Benetnash (Σχ. 1), κατεβαίνει κάτω ἀπ’ τὸν ὁρίζοντα, ὅταν διέρχεται ἀπ’ τὸν κάτω μεσημβρινὸ τοῦ τόπου*. Στὸ σημεῖο αὐτὸ θέλω νὰ ἀναφερθῶ στὰ ὁμηρικὰ κείμενα, τὰ ὁποία ὅταν ἀσχολοῦνται * Στὸν κάτω μεσημβρινὸ ὁ ἀστέρας ἔχει τὸ χαμηλότερο ὕψος ἀπ’ τὸν ὁρίζοντα, ὅταν πρόκειται γιὰ ἀειφανῆ ἀστέρα ἢ τὸ μεγαλύτερο βάθος ὑπὸ τὸν ὁρίζοντα ὅταν πρόκειται γιὰ ἀμφιφανῆ. Μεσημβρινὸς εἶναι ὁ μέγιστος κύκλος, ὁ ὁποῖος διέρχεται ἀπὸ τοὺς δύο πόλους (βόρειο καὶ νότιο). Γιὰ κάθε τόπο (παρατηρητὴ) ὑπάρχει καὶ ὁ μεσημβρινὸς τοῦ τόπου, ὁ ὁποῖος διακρίνεται σὲ δύο μεσημβρινοὺς (ἡμιμεσημβρινούς), τοὺς ὀνομαζόμενους ἄνω καὶ κάτω μεσημβρινός. Ἄνω μεσημβρινὸς εἶναι ὁ διερχόμενος διὰ τοῦ Ζενὶθ τοῦ τόπου (παρατηρητῆ) καὶ κάτω μεσημβρινὸς ὁ διερχόμενος διὰ τοῦ Ναδίρ.