στ. Ἡ σύγκρουση Πατριαρχείου - Κοραῆ Ἡ μεγαλύτερη μορφὴ τοῦ προεπαναστατικοῦ ἑλληνικοῦ διαφωτισμοῦ ἦταν ὁ «Διδάσκαλος τοῦ Γένους» Ἀδαμάντιος Κοραῆς. Γεννήθηκε στὴ Σμύρνη τὸ 1748. Ὁ πατέρας του Ἰωάννης καταγόταν ἀπὸ τὴ Χίο καὶ ἐμπορευόταν μεταξωτὰ στὸ περίφημο Μπεζεστένι τῆς Σμύρνης. Ἡ μητέρα του, ἡ Θωμαὴ Ρύσιου ἦταν Σμυρνιὰ καὶ, πρᾶγμα σπάνιο γιὰ γυναῖκα ἐκείνης τῆς ἐποχῆς, ἤξερε ἀρκετὰ γράμματα. Γιὰ πρῶτο δάσκαλο ὁ Κοραῆς πέτυχε τὸν καλόγερο Ἱερόθεο Δενδρινό1. Μιὰ ἀναδρομὴ στὴν πρώτη ἱδρυτικὴ πράξη τῆς Εὐαγγελικῆς Σχολῆς Σμύρνης, στὸ ἔγγραφο ποὺ συνυπογράφει ὁ Δενδρινὸς μὲ τρεῖς προκρίτους τῆς πόλης, κάνει ἐμφανὲς τὸ πλῆρες θεοκρατικὸ καθεστὼς ποὺ εἶχε ἐπιβληθῆ στὸ ἐν λόγῳ ἐκπαιδευτικὸ ἵδρυμα ἐξαιτίας τοῦ καλόγερου ἱεροδιδασκάλου: «Τὴν σήμερον διὰ τοῦ παρόντος ἐνδεικτικοῦ γράμματος γίνεται δῆλον ὅτι, ἐπειδὴ καὶ εὑρέθημεν εἰς τὸ ἐπιχείρημα τοῦ σχολείου, ὁ κ. Ἱερόθεος ὁ διδάσκαλος εἰς ὅτι ἐγγίζει αὐτὸν εἰς προκοπὴν μαθητῶν καὶ ἐπίδοσιν τοῦ αὐτοῦ ὅλου σχολείου, σὺν Θεῷ ὑπόσχεται νὰ ἐπαρκῇ προθύμως, κατὰ συνείδησιν ἐν φόβῳ Θεοῦ τῆς ψυχῆς του ἐφ’ ὅρου ζωῆς αὐτοῦ»2. Μὲ τόσους «φόβους Θεοῦ» ἐπὶ τῆς κεφαλῆς του πῶς νὰ μὴν κυνηγᾷ ὁ Δενδρινὸς τοὺς «ἄθεους» διαφωτιστές; Οἱ δικοί του, παρὰ τὴν ἐπιθυμία τοῦ Κοραῆ νὰ συνεχίσῃ τὶς σπουδές, ἀποφάσισαν νὰ τὸν κάνουν ἔμπορο, στέλνοντάς τον τὸ 1771 στὸ Ἄμστερνταμ τῆς Ὁλλανδίας ὡς ἀντιπρόσωπο τῆς ἑταιρείας ποὺ εἶχε ὁ πατέρας του μὲ τὸν Εὐστάθιο Θωμᾶ. Ἀντὶ ὅμως νὰ ἀσχοληθῇ μὲ τὸ ἐμπόριο κοίταξε πῶς νὰ μορφωθῇ περισσότερο. Ἔτσι πῆρε τέσσερις δασκάλους ἀπὸ τοὺς ὁποίους διδάχτηκε φιλοσοφία, μαθηματικά, ξένες γλῶσσες, κιθάρα καὶ ξιφασκία. Ἑπτὰ χρόνια ἔμεινε ὁ Κοραῆς στὸ Ἄμστερνταμ καὶ στὸ τέλος γύρισε στὴ Σμύρνη ἔχοντας ἀποτύχει στὸ ἐμπόριο. Στὴν ἰδιαίτερή του πατρίδα ἔμεινε ἄλλα τέσσερα χρόνια. Τελικὰ μὲ συμπαραστάτη του τὸν Κέουν κατάφερε νὰ φύγῃ γιὰ τὸ Μονπελλιὲ τῆς Γαλλίας (1782), 1. Ὁ Δενδρινὸς ἦταν ἕνας ἐκ τῶν συνιδρυτῶν τῆς «Εὐαγγελικῆς Σχολῆς» Σμύρνης. 2. Τρύφωνος E. Εὐαγγελίδου Δ.Φ., «Ἡ παιδεία ἐπὶ Τουρκοκρατίας», τόμος B´, σελίδα 244, Ἀθήνα 1936, ἀνατύπωση ἀπὸ τὶς «Ἀναστατικὲς Ἐκδόσεις – Διονυσίου Νότη Καραβία», σειρά: «Βιβλιοθήκη Ἱστορικῶν Μελετῶν».