ΓΕΦΥΡΑ ΑΠΟ ΜΠΕΤΟΝ «™τὸ τεῦχος 226 τοῦ «Δ» εἶχε δημοσιευθῆ συνέντευξη τοῦ χημικοῦ - μηχανικοῦ καὶ τ. γενικοῦ διευθυντοῦ τοῦ ὑπουργείου Δημοσίων Ἔργων κ. Εὐσταθίου Εὐσταθιάδη γιὰ τὸ ἀρχαῖο ἑλληνικὸ τσιμέντο καὶ μπετόν, ποὺ ὁ ἴδιος εἶχε ἐντοπίσει στὴν ἀρχαία ὑδατοδεξαμενὴ τῆς Καμείρου στὴ Ρόδο τὸ 1974 καὶ ὕστερα ἀπὸ συνεχεῖς ἐργαστηριακὲς μελέτες εἶχε δημοσιεύσει σὲ ἰδιαίτερο ἐγχειρίδιο μὲ τίτλο «Ἑλληνικὸ Μπετὸν Τριῶν Χιλιετηρίδων», τὸ 1978. Στὸ ἴδιο θέμα ὁ «Δ» εἶχε ἐπανέλθη μὲ συναφεῖς ἀναφορὲς καὶ στὸ τεῦχος 253. Σήμερα στὸ μεγάλο αὐτὸ κεφάλαιο τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Τεχνολογίας ἔρχεται νὰ προστεθῇ ἕνα ἀκόμη σημαντικὸ στοιχεῖο. Ὅπως προέκυψε κατὰ τὴ συζήτησή μας μὲ τὸν κ. Εὐσταθιάδη καὶ κατόπιν ἀναδρομῆς στὸ προσωπικό του ἀρχεῖο, πρὶν ἀπὸ 76 χρόνια ὁ καθηγητὴς τοῦ Ἐθνικοῦ Μετσοβείου Πολυτεχνείου καὶ πρόεδρος τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν Ἀλέξανδρος X. Βουρνάζος ἐδίδασκε γιὰ τὴ χρήση τῶν δομικῶν ὑλικῶν, ποὺ ἀφωροῦσαν στὴν ἡφαιστειογενῆ θηραϊκὴ γῆ καὶ στὰ ἐξ αὐτῆς κονιάματα· ἀνέφερε δὲ ὡς παράδειγμα κατασκευῆς τὴ γέφυρα τοῦ ποταμοῦ Ἰλισσοῦ, ποὺ ὑπῆρχε κατὰ τὴν παράδοση ἀπέναντι ἀπὸ τὸ Παναθηναϊκὸ Στάδιο (βλ. εἰκόνα ἔναντι σελίδας). Στὰ πρακτικὰ τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν (ἀρ. 2, σελ. 224, ἔτος 1927) σῴζεται ἡ εἰσήγηση τοῦ A. Βουρνάζου μὲ τίτλο «Ἡ θηραϊκὴ γῆ ὡς κονία δομῆς», ποὺ εἶχε ἐκφωνηθῆ στὶς 19 Ἀπριλίου 1927. Τὸ πλέον καίριο ἀπόσπασμα τῆς ὁμιλίας του εἶναι ἡ ἔναρξή της, ποὺ ἔχει κατά λέξη ὡς ἑξῆς: «Ἡ οἰκοδομικὴ τέχνη μετεχειρίσθη τὴν θηραϊκὴν γῆν πρὸς σκευασίαν κονιαμάτων ἀπὸ ἐποχῆς παλαιοτάτης, καὶ κατὰ τὴν παράδοσιν ἡ παρὰ τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων ποιηθεῖσα ἐπὶ τοῦ Ἰλισσοῦ γέφυρα ἐδομήθη διὰ χαλίκων καὶ κονιάματος θηραϊκῆς γῆς, τοῦ ὁποίου ἡ μεταχρόνιος σκληρότης ὑπῆρξε τουλάχιστον ἴση πρὸς τὴν τῶν χαλίκων. Φαίνεται ὅθεν, ὅτι αἱ ἀξιόλογοι ἰδιότητες τῆς ἡφαιστείου γῆς διεγνώσθησαν ἀπὸ τῶν χρόνων ἐκείνων». Ἡ ἀνακοίνωση αὐτὴ ἐλάμβανε διαστάσεις τολμήματος, ἐὰν ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν ὅτι τὴν ἐποχὴ κατὰ τὴν ὁποίαν ἔγινε, ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἡ γέφυρα δὲν ὑπῆρχε πλέον, ἀφ’ ἑτέρου δὲ οἱ ἱστορικὲς πληροφορίες γι’ αὐτὴν ἦταν ἀνύπαρκτες, ὅπως καὶ γιὰ τὸ ἀρχαῖο τσιμέντο, τοῦ ὁποίου ἡ ὕπαρξη πιστοποιήθηκε ἀπὸ τὸν κ. E. Εὐσταθιάδη μόλις στὰ μέσα τῆς δεκαετίας τοῦ ’70. Ἀγαθῇ τύχῃ ἀνακαλύψαμε μία γκραβούρα ἀγνώστου καλλιτέχνη, ἐποχῆς ἀρχῶν τοῦ 18ου αἰῶνα, ὅπου ἀναπαρίσταται ἡ ἐν λόγῳ γέφυρα, δομημένη ἀπὸ χυτοὺς πλίνθους ἀπὸ μπετὸν συναρμολογημένους μὲ τσιμεντοκονία. Γιὰ τὴν ἱστορία ἀξίζει νὰ ἀναφερθῇ, ὅτι τὸ πρῶτο ἔργο ἀπὸ μπετὸν στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο κατὰ τὴ νεώτερη ἱστορικὴ περίοδο ἦταν ἐπίσης μία γέφυρα στὴν πόλη τῆς Μυτιλήνης, κατασκευασμένη μόλις τὸ 1918 ἀπὸ τὸν καθηγητὴ X. Παρασκευόπουλο τοῦ E.M.Π. ἐφάμιλλη μ’ αὐτὴν τῆς ἀρχαίας Ἀθήνας. Μάριος Μαμανέας