Μιὰ ἐγκύκλιός του 89 πρὸς τὰ Ἑλληνικὰ Σχολεῖα Μακριὰ ἀπὸ κάθε προκατάληψη καὶ μὲ γνώμονα μόνο τὴν ἱστορικὴ ἀλήθεια θὰ πραγματοποιήσουμε μία προσέγγιση κάποιων ἱστορικῶν γεγονότων, πού, ἀπ’ ὅ,τι φαίνεται, ἄφησαν πληγὲς ἀνοιχτὲς στὴν πρόσφατη ἑλληνικὴ ἱστορία. Τὰ ἐπιχειρήματά μας θὰ ξεδιπλωθοῦν μέσα ἀπὸ τὴν παράλληλη παράθεση παλαιῶν δημοσιογραφικῶν κειμένων, ὥστε νὰ πραγματοποιήσουμε μιὰ πιὸ ἄμεση ἐπαφὴ μὲ τὴν ἐποχὴ ποὺ ἐξετάζουμε, συνάμα δὲ καὶ ἀπολύτως ρεαλιστική. Ἂς μεταφερθοῦμε λοιπὸν ἔστω καὶ νοερά στὸν εὐρύτερο μητροπολιτικὸ ἑλληνικὸ χῶρο τῆς περιόδου 1880-1900. Τὰ δίσεκτα αὐτὰ ἔτη βρῆκαν τὴ χώρα μας κατασπαραγμένη ἀπὸ τὶς συγκρούσεις πολιτικῶν καὶ οἰκονομικῶν συμφερόντων. Οἱ Ἕλληνες ὑπήκοοι τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας βελτιώνουν κατὰ πολὺ τὸ βιοτικὸ καὶ πολιτιστικό τους ἐπίπεδο. Οἱ ἐμπορικὲς συναλλαγές, ἡ ναυτιλία καὶ ἡ κυκλοφορία τοῦ χρήματος ἀποτελοῦν ἀποκλειστικὰ προνόμια τῶν ἑλληνικῶν κοινοτήτων... «Μετὰ τοὺς Τούρκους ἔρχονται οἱ Ἕλληνες, οἵτινες ἀνέλαβον σήμερον τὴν πρώτην θέσιν ἣν εἶχον ἄλλοτε. Κατακρατοῦσιν εἰς χεῖρας των μετὰ τῶν Ἀρμενίων τὸ ἐμπόριον καὶ τὸν κινητὸν πλοῦτον»4. Ἡ μεγαλύτερη δραστηριότητα τῶν Ἑλλήνων παρατηρεῖται κυρίως στὴν Κωνσταντινούπολη (βλ. σχετικὴ ἀναφορὰ στὸ «Δαυλό», τ. 251, ἄρθρο «Περὶ Ἑλλάδος καὶ Ἑλλήνων», σελ. 16276) καὶ στὴ Σμύρνη, ὅπου κυριολεκτικῶς οἱ συμπατριῶτες μας, εἶχαν διαμορφώσει συνθῆκες ζωῆς ἀνώτερες καὶ ἀπ’ αὐτὲς τῶν Ἑλλήνων τῆς καθ’ αὐτὸ Ἑλλάδος: «Οἱ Ἕλληνες τῆς Ἀνατολῆς εἰσὶ ἴσως ἀνώτεροι κατὰ διαφόρους λόγους τῶν Ἑλλήνων τῆς καθαυτοῦ Ἑλλάδος»4. Ὁ Ἕλληνας δημοσιογράφος μάλιστα τολμᾶ νὰ παρατηρήσῃ, ὅτι: «Δὲν εἶναι ἀπαγορευμένον νὰ ἐρωτήσῃ ἂν ἡ ἀπελευθέρωσις τῆς ἑλληνικῆς εὐρωπαϊκῆς φυλῆς ἀπέβη πράγματι ὠφέλιμος πρὸς αὐτούς. Ὁπωσδήποτε οἱ Ἕλληνες τῆς Σμύρνης εἰσὶν ἀντάξιοι τῶν Ἀθηναίων»4. Κάποια δημοσιεύματα διασῴζουν καὶ μία ἐνδεικτικὴ στατιστικὴ μελέτη, γιὰ τὰ σχολεῖα ποὺ λειτουργοῦσαν στὴν Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία, ποὺ ἐκπόνησε ὁ Γάλλος γενικὸς γραμματέας τοῦ Ὀθωμανικοῦ χρέους Vital Cuinet καὶ ἀφορᾶ εἰδικώτερα στὴν περιφέρεια (Βιλαέτι) τῆς Σμύρνης4: ΣΧΟΛΕΙΑ Προκαταρ. ἐκπαιδεύσεως Δευτερευούσης ἐκπ. Ὁλικὰ Σχολεῖα ἀρρένων θηλέων Σχολ. ἀρρ. θηλ. Σχολ. μαθητῶν 363 1.1107 – 44 3.361 1.060 407 14.628 Ὀθωμανῶν 133 8.795 4.922 60 3.155 2.084 193 18.956 Ὀρθοδόξων 15 720 485 1 80 – 16 1.285 Ἀρμενίων 11 320 1.000 2 270 – 13 690 Ἀρμενίων καθ. 2 315 200 2 110 85 4 710 Διαμαρτυρομένων 15 885 1.254 6 318 231 21 2.688 Λατίνων καθολ. 15 1.090 – 7 690 312 22 2.092 Ἰσραηλιτῶν 554 22.232 6.971 122 7.984 2.872 672 40.049