Μιὰ ἐγκύκλιός του 89 πρὸς τὰ Ἑλληνικὰ Σχολεῖα Μακριὰ ἀπὸ κάθε προκατάληψη καὶ μὲ γνώμονα μόνο τὴν ἱστορικὴ ἀλήθεια θὰ πραγματοποιήσουμε μία προσέγγιση κάποιων ἱστορικῶν γεγονότων, πού, ἀπ’ ὅ,τι φαίνεται, ἄφησαν πληγὲς ἀνοιχτὲς στὴν πρόσφατη ἑλληνικὴ ἱστορία. Τὰ ἐπιχειρήματά μας θὰ ξεδιπλωθοῦν μέσα ἀπὸ τὴν παράλληλη πα- ράθεση παλαιῶν δημοσιογραφικῶν κειμένων, ὥστε νὰ πραγματοποιήσουμε μιὰ πιὸ ἄμεση ἐπαφὴ μὲ τὴν ἐποχὴ ποὺ ἐξετάζουμε, συνάμα δὲ καὶ ἀπολύτως ρεαλιστική. Ἂς μεταφερθοῦμε λοιπὸν ἔστω καὶ νοερά στὸν εὐρύτερο μητροπολιτικὸ ἑλληνικὸ χῶρο τῆς περιόδου 1880-1900. Τὰ δίσεκτα αὐτὰ ἔτη βρῆκαν τὴ χώρα μας κατασπαραγμένη ἀπὸ τὶς συ- γκρούσεις πολιτικῶν καὶ οἰκονομικῶν συμφερόντων. Οἱ Ἕλληνες ὑπήκοοι τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας βελτιώνουν κατὰ πολὺ τὸ βιοτικὸ καὶ πολιτιστικό τους ἐπίπεδο. Οἱ ἐμπορικὲς συναλλαγές, ἡ ναυτιλία καὶ ἡ κυκλοφορία τοῦ χρήματος ἀποτελοῦν ἀποκλειστικὰ προνόμια τῶν ἑλληνικῶν κοινοτήτων... «Μετὰ τοὺς Τούρκους ἔρχονται οἱ Ἕλληνες, οἵτινες ἀνέλαβον σήμε- ρον τὴν πρώτην θέσιν ἣν εἶχον ἄλλοτε. Κατακρατοῦσιν εἰς χεῖρας των μετὰ τῶν Ἀρμενίων τὸ ἐμπόριον καὶ τὸν κινητὸν πλοῦτον»4. Ἡμεγαλύτερη δραστηριότητα τῶν Ἑλλήνων παρατη- ρεῖται κυρίως στὴν Κωνσταντινούπολη (βλ. σχετικὴ ἀναφορὰ στὸ «Δαυλό», τ. 251, ἄρθρο «Περὶ Ἑλλάδος καὶ Ἑλλήνων», σελ. 16276) καὶ στὴ Σμύρνη, ὅπου κυριολεκτικῶς οἱ συμπατριῶτες μας, εἶχαν διαμορφώσει συνθῆκες ζωῆς ἀνώτερες καὶ ἀπ’ αὐτὲς τῶν Ἑλλήνων τῆς καθ’ αὐτὸ Ἑλλά- δος: «Οἱ Ἕλληνες τῆς Ἀνατολῆς εἰσὶ ἴσως ἀνώτεροι κατὰ διαφόρους λόγους τῶν Ἑλλήνων τῆς καθαυτοῦ Ἑλλάδος»4. ὉἝλληνας δημοσιογράφος μάλιστα τολμᾶ νὰ παρατηρήσῃ, ὅτι: «Δὲν εἶναι ἀπαγορευμένον νὰ ἐρωτήσῃ ἂν ἡ ἀπελευθέρωσις τῆς ἑλληνικῆς εὐρωπαϊκῆς φυλῆς ἀπέ- βη πράγματι ὠφέλιμος πρὸς αὐτούς. Ὁπωσδήποτε οἱ Ἕλληνες τῆς Σμύρνης εἰσὶν ἀντάξιοι τῶν Ἀθηναίων»4. Κάποια δημοσιεύματα διασῴζουν καὶ μία ἐνδεικτικὴ στατιστικὴ μελέτη, γιὰ τὰ σχολεῖα ποὺ λειτουργοῦσαν στὴν Ὀθωμανικὴ Αὐτοκρατορία, ποὺ ἐκπόνησε ὁ Γάλλος γε- νικὸς γραμματέας τοῦ Ὀθωμανικοῦ χρέους Vital Cuinetκαὶ ἀφορᾶ εἰδικώτερα στὴν περιφέ- ρεια (Βιλαέτι) τῆς Σμύρνης4: Προκαταρ. ἐκπαιδεύσεως ΣΧΟΛΕΙΑ Δευτερευούσης ἐκπ. Ὁλικὰ Σχολεῖα ἀρρένων θηλέων Σχολ. 363 133 15 11 2 15 15 554 1.1107 8.795 720 320 315 885 1.090 22.232 – 4.922 485 1.000 200 1.254 – 6.971 44 60 1 2 2 6 7 122 ἀρρ. 3.361 3.155 80 270 110 318 690 7.984 θηλ. 1.060 2.084 – – 85 231 312 2.872 Σχολ. μαθητῶν 407 193 16 13 4 21 22 672 14.628 18.956 1.285 690 710 2.688 2.092 40.049 Ὀθωμανῶν Ὀρθοδόξων Ἀρμενίων Ἀρμενίων καθ. Διαμαρτυρομένων Λατίνων καθολ. Ἰσραηλιτῶν