ΗΛΙΑΣ Λ. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ Οἱ κοινωνικοπολιτικὸς ἰδέες τοῦ Δημόκριτου Πρέπει εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς νὰ παρατηρήσω, ὅτι τὶς ἀπόψεις του ἤ τὰ συμπεράσματά του ὁ Δημόκριτος τὰ θεωροῦσε «δόξας», «πρέπον», «διδαχήν», ἄσκηση, ποτὲ ὅμως δόγματα. Αὐτή, ἄλλωστε ἡ αἰτία ὁδήγησε πολλοὺς μελετητές του νὰ τὸν θεωρήσουν σὲ πολλὰ ἀντιφατικό, ὡς νὰ ἐπρόκειτο περὶ ἀρχηγοῦ ἤ ἱδρυτοῦ κάποιου, σημερινοῦ τύπου, δόγματος. "Αν ὅμως, μὲ τὴν κατηγορία τοῦ «ἀντιφατικοῦ» θέλουν νὰ μειώσουν τὴν ἀξία μερικῶν συμπερασμάτων του, καὶ μάλιστα ἐκείνων ποὺ ἀφοροῦν στὸν κοινωνικὸ ἄνθρωπο, θὰ θυμίσω σ ̓ αὐτοὺς τὴ διάγνωση τοῦ Ἱπποκράτη. Ὅταν κάλεσαν, λοιπόν, τὸν μεγάλο γιατρὸ καὶ πατέρα τῆς ἐπιστημονικῆς ἰατρικῆς οἱ ̓Αβδηρῖτες νὰ γνωματεύσει ἄν ὁ συμπατριώτης τοὺς Δημόκριτος, ὁ πατέρας τῆς ἀτομικῆς θεωρίας, ἦταν ψυχασθενής, αὐτὸς τοὺς ἀπάντησε: «Ὁ Δημόκριτος εἶναι ὑγιέστατος. Οἱ ̓Αβδηρῖτες εἶναι ἀσθενεῖς. Ὃ καλύτερος γιατρὸς στὴ περίπτωσή τους εἶναι ὁ Δημόκριτος». Μετὰ ἀπ ̓ αὐτὸν τὸν μικρὸ πρόλογο θὰ προχωρήσω στὴν παράθεση ἑνὸς ἐλαχίστου μέρους ἀποσπασμάτων ἐκ τῶν σωζομένων τοῦ ̓Αβδηρίτη σοφοῦ, ποὺ θέμα τους εἶναι ὁ κοινωνικὸς ἄνθρωπος καὶ θὰ προσπαθήσω νὰ τὰ ἀποδώσω συγκρατώντας τὸ δημοκρίτειο πνεῦμα. Τοὺς ἀνθρώπους ὁ Δημόκριτος θεωρεῖ ὅτι παρουσιάσθηκαν ἀρχικὰ «ἐν ἀτάκτω καὶ θηριώδει βίῳ καθεστῶτας σποράδης ἐπὶ νομὰς ἐξιέναι καὶ προσφέρεσθαι τῆς τε βοτάνης τὴν ποσηνεστάτήν καὶ τοὺς αὐτομάτους ἀπὸ τῶν δένδρων καρπούς» (ἀπ. Β 51, Ριεῖς - Κταη2) [- ζῶντας διασκορπισμένοι ἐδῶ καὶ ἐκεῖ καί, κατὰ ὅμοιο τρόπο μὲ τὸ τρόπο ποὺ ζοῦν τὰ ἄγρια θηρία, μεταβαίνοντας ἐκεῖ ὅπου προσφέρονταν χῶροι πλούσιοι σὲ φυτὰ καὶ καρποὶ ἀπὸ τὰ ἄγρια δέντρα]. «Τῆς φωνῆς δ ̓ ἀσήμου καὶ συγκεχυμένης οὔσης, ἐκ τοῦ κατ ̓ ὀλίγον διαρθροῦν τὰς λέξεις καὶ πρὸς ἀλλήλους τιθέντας τὰ σύμβολα περὶ ἑκάστου τῶν ὑποκειμένων γνώριμον σφίσιν αὐτοῖς ποιῆσαι τὴν περὶ ἁπάντων ἑρμηνείαν» [Ξ καὶ ἡ ἀρχική τους ὁμιλία ὑπῆρξε «ἄσημος», δηλαδὴ χωρὶς νὰ μεταδίδει κάποια σημασία στὸ ἄκουσμά της, καὶ μάλιστα χωρὶς νὰ καθορίζει κάτι ἀντίστοιχο στὴ σκέψη τοῦ ἄλλου. Ὀλίγον ὅμως κατ ̓ ὀλίγον οἱ ἄνθρωποι ἄρχισαν νὰ σχηματίζουν λέξεις καὶ νὰ συμφωνοῦν μεταξὺ τοὺς στη χρήση τῆς λέξης γιὰ κάθε ἀντικείμενο, ὥστε αὐτὴ νὰ καταστεῖ τὸ «σῆμα» τῶν πραγμάτων καὶ δι ̓ αὐτῆς τῆς λέξης νὰ γίνη δυνατὴ μιὰ ἔλλογη ἐπικοινωνία μεταξύ τους]. ̓Απ ́ αὐτὴ τὴν πρώτη του περιγραφὴ τῆς προϊστορικῆς περιόδου ὁ Δημόκριτος μᾶς ὁδηγεῖ στὸν τρόπο ποὺ τὸ ἀνθρώπινο ὄν, τὸ μόνο ποὺ ἐξ ὅλων τῶν ἄλλων ὄντων ἀπέκτησε ὁμιλία, θὰ ὁδηγηθεῖ στὸν πολιτισμό: « Ἢ φύσις καὶ ἡ διδαχὴ παραπλήσιόν ἐστι" καὶ γάρ ἡ διδαχὴ μεταρρυσμοῖ τὸν ἄνθρωπον, μεταρρυσμοῦσα δὲ φυσιοποιεῖ» (Β, 33}: καὶ ἀκόμη: «χρόνος γάρ οὐ διδάσκει φρονεῖν, ἀλλ ̓ ὡραίη τροφὴ καὶ φύσις» (Β 183) [Ξ τὰ ἐρεθίσματα τῆς φύσης καὶ ἡ διδασκαλία ἀπὸ ἀνθρώπου εἰς ἄνθρωπον εἶναι δύο παραπλήσια πράγματα. Διότι καὶ ἡ διδασκαλία προάγει τὸν ἄνθρωπο, προάγουσα δὲ αὐτὸν κάνει ὅ,τι καὶ ἡ φύση]. Μεταρρυσμόω ἤ μεταρρυθμόω σημαίνει μεταβάλλω τὸν ὑπάρχοντα ρυθμό. Ρυθμὸς σημαίνει ἐπανάληψη μιᾶς δόνησης σὲ σταθερὸ ἑκάστοτε χρόνο. «Πιθανὸν ---γράφει ὁ Δ. Κουλουμπαρίτσης («Φυσικὴ καὶ Ανθρωπολογία στὸ 4ημόκριτο», ἀπὸ τὸ Α ̓ Διεθνὲς Συνέδριο στὴ Ξάνθη, 1983)--- ὁ Δημόκριτος μὲ τὸν «ρυσμό» νὰ ἐννοεῖ ὅτι ἡ ἀγωγὴ δημιουργεῖ ἀλλαγὲς στὴν ἀτομικὴ δομὴ τοῦ ἀνθρώπου. Μὲ τὴν ἀγωγὴ λοιπὸν ἐπέρχεται ἡ μεταμόρφωση τοῦ ἀνθρώπου ποὺ πρέπει ---συνεχίζει--- νὰ εἶναι βαθιά, ριζική». .Ὃ ρυθμός, δηλαδὴ ἐν προκειμένω ἡ ἐπιτάχυνση τῆς ἀγωγῆς τοῦ ἀνθρώπου διὰ τῆς διδασκαλίας ποὺ κατ ̓ ἀρχὴν ἔκανε ἡ φύση, δὲν μεταμορφώνει μόνο τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ θηρίο σὲ πολιτισμένο ὄν, ἀλλὰ ἴσως ἀλλάζει καὶ τὴ δομή του ὡς ὄντος.