ΗΛΙΑΣ Λ. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ Οἱ κοινωνικοπολιτικὸς ἰδέες τοῦ Δημόκριτου Πρέπει εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς νὰ παρατηρήσω, ὅτι τὶς ἀπόψεις του ἤ τὰ συμπεράσματά του ὁ Δημόκριτος τὰ θεωροῦσε «δόξας», «πρέπον», «διδαχήν», ἄσκηση, ποτὲ ὅμως δόγματα. Αὐτή, ἄλλωστε ἡ αἰτία ὁδήγησε πολλοὺς μελετητές του νὰ τὸν θεωρήσουν σὲ πολλὰ ἀντιφατικό, ὡς νὰ ἐπρόκειτο περὶ ἀρχηγοῦ ἤ ἱδρυτοῦ κάποιου, σημερινοῦ τύ- που, δόγματος. "Αν ὅμως, μὲ τὴν κατηγορία τοῦ «ἀντιφατικοῦ» θέλουν νὰ μειώσουν τὴν ἀξία µε- ρικῶν συμπερασμάτων του, καὶ μάλιστα ἐκείνων ποὺ ἀφοροῦν στὸν κοινωνικὸ ἄνθρω- πο, θὰ θυμίσω σ᾽ αὐτοὺς τὴ διάγνωση τοῦ Ἱπποκράτη. Ὅταν κάλεσαν, λοιπόν, τὸν µεγάλο γιατρὸ καὶ πατέρα τῆς ἐπιστημονικῆς ἰατρικῆς οἱ ᾽Αβδηρῖτες νὰ γνωματεύσει ἄν ὁ συμπατριώτης τοὺς Δημόκριτος, ὁ πατέρας τῆς ἀτομικῆς θεωρίας, ἦταν ψυχα- σθενής, αὐτὸς τοὺς ἀπάντησε: «Ὁ Δημόκριτος εἶναι ὑγιέστατος. Οἱ ᾽Αβδηρῖτες εἶναι ἀσθενεῖς. Ὃ καλύτερος γιατρὸς στὴ περίπτωσή τους εἶναι ὁ Δημόκριτος». Μετὰ ἀπ᾽ αὐτὸν τὸν μικρὸ πρόλογο θὰ προχωρήσω στὴν παράθεση ἑνὸς ἐλαχί- στου μέρους ἀποσπασμάτων ἐκ τῶν σωζομένων τοῦ ᾽Αβδηρίτη σοφοῦ, ποὺ θέµα τους εἶναι ὁ κοινωνικὸς ἄνθρωπος καὶ θὰ προσπαθήσω νὰ τὰ ἀποδώσω συγκρατώντας τὸ δηµοκρίτειο πνεῦμα. Τοὺς ἀνθρώπους ὁ Δημόκριτος θεωρεῖ ὅτι παρουσιάσθηκαν ἀρ- χικὰ «ἐν ἀτάκτω καὶ θηριώδει βίῳ καθεστῶτας σποράδης ἐπὶ νομὰς ἐξιέναι καὶ προσφέ- ρεσθαι τῆς τε βοτάνης τὴν ποσηνεστάτήν καὶ τοὺς αὐτομάτους ἀπὸ τῶν δένδρων καρ- πούς» (ἀπ. Β 51, Ριεῖς - Κταη2) [- ζῶντας διασκορπισµένοι ἐδῶ καὶ ἐκεῖ καί, κατὰ ὅ- µοιο τρόπο μὲ τὸ τρόπο ποὺ ζοῦν τὰ ἄγρια θηρία, µεταβαίνοντας ἐκεῖ ὅπου προσφέ- ρονταν χῶροι πλούσιοι σὲ φυτὰ καὶ καρποὶ ἀπὸ τὰ ἄγρια δέντρα]. «Τῆς φωνῆς δ᾽ ἀσήμου καὶ συγκεχυµένης οὔσης, ἐκ τοῦ κατ᾽ ὀλίγον διαρθροῦν τὰς λέξεις καὶ πρὸς ἀλλήλους τιθέντας τὰ σύμβολα περὶ ἑκάστου τῶν ὑποκειμένων γνώρι- μον σφίσιν αὐτοῖς ποιῆσαι τὴν περὶ ἁπάντων ἑρμηνείαν» [Ξ καὶ ἡ ἀρχική τους ὁμιλία ὑ- πῆρξε «ἄσημος», δηλαδὴ χωρὶς νὰ μεταδίδει κάποια σημασία στὸ ἄκουσμά της, καὶ μάλιστα χωρὶς νὰ καθορίζει κάτι ἀντίστοιχο στὴ σκέψη τοῦ ἄλλου. Ὀλίγον ὅμως κατ᾽ ὀλίγον οἱ ἄνθρωποι ἄρχισαν νὰ σχηματίζουν λέξεις καὶ νὰ συμφωνοῦν μεταξὺ τοὺς στη χρήση τῆς λέξης γιὰ κάθε ἀντικείμενο, ὥστε αὐτὴ νὰ καταστεῖ τὸ «σῆμα» τῶν πραγ- μάτων καὶ δι᾽ αὐτῆς τῆς λέξης νὰ γίνη δυνατὴ μιὰ ἔλλογη ἐπικοινωνία μεταξύ τους]. ᾽Απ΄ αὐτὴ τὴν πρώτη του περιγραφὴ τῆς προϊστορικῆς περιόδου ὁ Δημόκριτος μᾶς ὁδηγεῖ στὸν τρόπο ποὺ τὸ ἀνθρώπινο ὄν, τὸ μόνο ποὺ ἐξ ὅλων τῶν ἄλλων ὄντων ἀ- πέκτησε ὁμιλία, θὰ ὁδηγηθεῖ στὸν πολιτισμό: « Ἢ φύσις καὶ ἡ διδαχὴ παραπλήσιόν ἐστι" καὶ γάρ ἡ διδαχὴ μεταρρυσμοῖ τὸν ἄνθρωπον, μεταρρυσμοῦσα δὲ φυσιοποιεῖ» (Β, 33}: καὶ ἀκόμη: «χρόνος γάρ οὐ διδάσκει φρονεῖν, ἀλλ᾽ ὡραίη τροφὴ καὶ φύσις» (Β 183) [Ξ τὰ ἐρεθίσματα τῆς φύσης καὶ ἡ διδασκαλία ἀπὸ ἀνθρώπου εἰς ἄνθρωπον εἶναι δύο παραπλήσια πράγματα. Διότι καὶ ἡ διδασκαλία προάγει τὸν ἄνθρωπο, προάγουσα δὲ αὐτὸν κάνει ὅ,τι καὶ ἡ φύση]. Μεταρρυσμόω ἤ μεταρρυθμόω σημαίνει μεταβάλλω τὸν ὑπάρχοντα ρυθμό. Ρυθμὸς σημαίνει ἐπανάληψη μιᾶς δόνησης σὲ σταθερὸ ἑκάστοτε χρόνο. «Πιθανὸν ---γράφει ὁ Δ. Κουλουμπαρίτσης («Φυσικὴ καὶ Ανθρωπολογία στὸ 4η- μόκριτο», ἀπὸ τὸ Α᾿ Διεθνὲς Συνέδριο στὴ Ξάνθη, 1983)--- ὁ Δημόκριτος μὲ τὸν «ρυ- σμό» νὰ ἐννοεῖ ὅτι ἡ ἀγωγὴ δημιουργεῖ ἀλλαγὲς στὴν ἀτομικὴ δομὴ τοῦ ἀνθρώπου. Μὲ τὴν ἀγωγὴ λοιπὸν ἐπέρχεται ἡ μεταμόρφωση τοῦ ἀνθρώπου ποὺ πρέπει ---συνεχίζει--- νὰ εἶναι βαθιά, ριζική». .Ὃ ρυθµός, δηλαδὴ ἐν προκειμένω ἡ ἐπιτάχυνση τῆς ἀγωγῆς τοῦ ἀνθρώπου διὰ τῆς διδασκαλίας ποὺ κατ᾽ ἀρχὴν ἔκανε ἡ φύση, δὲν μεταμορφώνει μόνο τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ θηρίο σὲ πολιτισμένο ὄν, ἀλλὰ ἴσως ἀλλάζει καὶ τὴ δοµή του ὡς ὄν- τος.