ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Συμβολὴ στὴν κοινωνιολογία τῆς ἡγεσίας Ἡγέτες εἶναι τὰ µέλη ἐκεῖνα τῆς ὁμάδας ποὺ ἐπηρεάζουν τὶς δραστηριότητές της. Μὲ τὸν ὁρισμὸ αὐτὸ ὅλα τὰ µέλη τῆς ὁμά- δας εἶναι τουλάχιστο σὲ κάποιον βαθμὸ ἡ- γέτες. Ἡ ἡγεσία μὲ ἄλλες λέξεις εἶναι μιὰ ποσοτικὴ μεταβλητή. Ἔτσι μποροῦμε νὰ μιλοῦμε γιὰ ἡγέτες ἤ γιὰ τὸ ποσοστὸ τῆς ἡ- γεσίας ἐπενδυμένο σ᾽ ἕνα ὁρισμένο πρόσω- πο. Μὲ τὴν ἔννοια αὐτή, τὰ µέλη ἐκεῖνα τῆς ὁμάδας ποὺ τὴν ἐπηρεάζουν σημαντικὰ μποροῦν νὰ ὀνομασθοῦν ἡγέτες, μὲ τὸν πε- ριορισμὸ ὅτι διαφέρουν µόνο σὲ σχέση μὲ τὸ ποσοστὸ ἐπιρροῆς ἀπὸ τὰ µέλη τῆς ὁμά- δας. 'Ὑπάρχουν πολλοὶ συντελεστὲς ποὺ μποροῦν νὰ συμβάλλουν στὴν ἄνιση κατα- νομὴ τῆς ἐπιρροῆς μεταξὺ τῶν μελῶν μιᾶς ὁμάδας. Ἡ μικρὴ ὁμάδα ποὺ ἀνήκει σὲ ἕνα μεγάλο ὀργανισμό, ἡ ἐπιτροπὴ μιᾶς λέ- σχῆς, μιᾶς πανεπιστημιακῆς συγκλήτου, ἑ- νὸς συνεταιρισμοῦ εἶναι πιθανὸ νὰ ἔχει ἕ- ναν ἐπίσημο ἡγέτη, τὸν πρόεδρο, ποὺ εἴτε διορίζεται εἴτε ἐκλέγεται. Ο τυπικὸς αὐτὸς ἡγέτης ἀποκαλεῖται συχνὰ «ἡγέτης κορυ- φῆς, γιὰ νὰ διακριθεῖ ἀπὸ ἕνα μὴ τυπικὸ ἡ- γέτη. Ὁ ἡγέτης μιᾶς ὁμάδας εἶναι πιθανὸ νὰ ἐπηρεάζει δυσανάλογα τὴν δραστηριό- τητά της, ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι ἀναγκαῖο. Εἶναι πολὺ σημαντικὸ νὰ διακρίνοµε τὸν ἡ- γέτη ἀπὸ τὸ ἄτομο ἐκεῖνο ποὺ διαθέτει ση- μαντικὸ ποσοστὸ ἐπιρροῖῆς, καθὼς καὶ ἀ- πὸ τὸν ἐπίσημο ἀρχηγὸ τῆς ὁμάδας, ποὺ μπορεῖ νὰ ἔχει μικρὴ ἐπιρροή. Μὲ ἄλλες λέξεις δὲν ἀποτελοῦν πραγµα- τικοὺς ἡγέτες ὅλοι οἱ τυπικοὶ ἡγέτες. Ἐνῶ οἱ περισσότεροι ὀργανισμοὶ προσπαθοῦν νὰ ἀναθέσουν τὴν ἡγεσία σὲ ἀνθρώπους ἱ- κανοὺς νὰ τὴν ἐξασκήσουν, δὲν τὸ ἐπιτυγ- χάνουν πάντα. Οἱ περισσότεροι ἀπὸ τοὺς βασικοὺς ἐκπροσώπους τῶν μικρῶν ὁμά- δων ἄρχισαν νὰ ὑπάρχουν χωρὶς καμμιὰ ἐ- πίσημη διάκριση τῆς θέσης τοὺς μεταξὺ τῶν μελῶν τους. Ἣ ἰδιότητα τοῦ προϊστα- μένου, ἐνῶ ἀποτελεῖ ἕνα σημαντικὸ συντε- λεστὴ γιὰ τὴν κατανόηση τῆς ἰσχύος, δὲν μπορεῖ νὰ ἑρμηνεύσει τὴν διαφορικὴ ἐπιρ- ροὴ στὶς ὁμάδες ποὺ μελετῶνται στὸ ἐργα- στήριο. Ἐὰν τὰ μέλη μιᾶς ὁμάδας ἐπιλέγονται τυχαῖα ἀπὸ ἕνα πληθυσμὸ ποὺ ποικίλει κα- τὰ φύλο καὶ ἀπασχόληση, ἀκόμα καὶ ἄν δὲν ἀναγνωρίζονται ἐπίσημα διακρίσεις, οἱ εὐρύτατα ἀποδεκτὲς διαφορὲς τῆς ἐξωτερι- κῆς κοινωνικῆς θέσης μποροῦν νὰ ἐπηρεά- σοὺν τὴν κοινωνικὴ συναλλαγὴ στὴν ὁμά- δα. Οἱ νεώτεροι ἐπιλέγονται μὲ μιὰ διαδι- κασία, τὴν ὁποία ἀποκαλοῦμε «τυχαὶα» στὶς στατιστικὲς δειγματοληψίες ἀπὸ τοὺς ἐκλογικοὺς καταλόγους, καὶ εἶναι ἐξαιρε- τικὰ πιθανὸ ἡ κριτικὴ ἐπιτροπὴ νὰ περιλά- βει στὴν ὁμάδα ἄνδρες καὶ γυναῖκες ἀλλὰ καὶ ἐπιστήμονες, ἐπαγγελματίες, ἰδιοκτῆ- τες ἤ ἀνειδίκευτους ἐργάτες. Ἣ ἀπαίτηση ὁμοφωνίας στὶς ἀποφάσεις τῆς κριτικῆς ἐ- πιτροπῆς δημιουργεῖ μιὰ ἐπίσημη ἰσότητα ἰσχύος, ἀλλὰ καὶ μιὰ παραδοχὴ ὅτι οἱ νεώ- τεροι θὰ ἀντιμετωπίζουν σὰν ἴσοι ὁ ἕνας τὸν ἄλλο. Ὁ Στρόντ καὶ οἱ συνερευνητές του ἐπέ- λεξαν πρόσωπα ἀπὸ κανονικοὺς «καταλό- γους» κριτικῶν ἀντιπροσώπων καὶ δη- µιούργησαν μιὰ τεχνητὴῆ κριτικὴ ἐπιτροπὴ ποὺ κατάγραφε τὶς ἀλπηθινὲς διαδικασίες τῶν ἀποφάσεων, ὅπως θὰ τὸ ἔκανε μιὰ πραγματικὴ κριτική ἐπιτροπή. Αὐτὴ ἡ ἔ- ρευνα ἔδειξε, ὅτι ὁ ἡγέτης ἐκλέγεται ἀπὸ τὰ µέλη. Οἱ ἄνδρες ἐπιλέγονταν συχνότερα στὴν θέση αὐτὴ τῆς ὑποθετικῆς ἰσχύος ἀπὸ τὶς γυναῖκες, ἐνῶ τὰ πρόσωπα ὑψηλότερης ἐπαγγελματικῆς θέσης ἐπιλέγονταν πρόε- δροι σὲ ἕνα ἐξαιρετικὰ δυσανάλογο ἀριθ- µό, σὲ σύγκριση μὲ τὰ πρόσωπα χαμηλότε- ρης ἐπαγγελματικῆς θέσης. Οἱ ἄνθρωποι καὶ τὰ πρόσωπα ὑψηλῆς ἐπαγγελματικῆς θέσης ἦσαν ἐξαιρετικὰ ἐνεργοὶ συμμέτοχοι καὶ δυσανάλογα ἰσχυροὶ στὴν διαμόρφωση τῆς τελικῆς ἀπόφασης. Πέρα ἀπὸ τὴν ἐπί- σηµη καὶ τὴν ἐξωτερικὴ θέση, μιὰ προνο- μιούχα θέση στὸ πλέγμα τῶν ἐπικοινωνιῶν τῆς ὁμάδας μπορεῖ νὰ δημιουργήσει προῦ- ποθέσεις διαφοροποιηµένης ἐπίδρασης. Ἐν τούτοις σὲ πολλὲς ὁμάδες ποὺ µελετή- θηκαν στὸ ἐργαστήριο, τέθηκαν σὲ ἔλεγχο ὅλοι αὐτοὶ οἱ συντελεστές, δηλαδὴ τόσο οἱ θέσεις στὴ δομὴ ὅσοκαὶ ἡ ἐξωτερικὴ θέση. Τυπικὰ τὰ πρόσωπα αὐτὰ ἦσαν φοιτητές τοῦ ἰδίου φύλου, ποὺ τυχαῖα συγκροτοῦν- ταν σὲ ὁμάδες καὶ ἦσαν ἄγνωστοι μεταξύ τους. Μὲ τὴν εὐθεῖα µελέτη τῆς συναλλαγῆς σὲ τέτοιες ὁμάδες καὶ τὴν ἀνάλυση τῆς ἱεράρ-