ΣΠΥΡΟΣ ΝΟΝΙΚΑΣ Ἔργο καὶ ἐργασία ̓Απὸ τὴν πρώιμη ἑλληνικὴ ἀρχαιότητα τὸ «ἔργο» εἶχε τιμηθεῖ ἰδιαιτέρως, ὅπως ἀποδείχνεται ἀπὸ τά, μεταξὺ ἄλλων, ἀποφθέγματα «ἔργον δ ̓ οὐδέν ὄνειδος, ἀεργίη τ ̓ ὅνειδος», «τῆς δ ̓ ἀρετῆς ἱδρῶτα θεοὶ προπάρροιθεν ἔθηκαν», «πόνοις πωλοῦσιν ἡμῖν πάντα τ ̓ ἀγαθά οἱ θεοί» κ.λ.π., ὡς καὶ ἀπὸ τὸ γεγονός, ὅτι σύμφωνα μὲ τὴ νομοθεσία τόσον τοῦ Δράκοντος ὅσον καὶ τοῦ Σόλωνος, κάθε ̓Αθηναῖος εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ἐγείρη ἀγωγὴ (ἀργίας γραφήν) κατὰ παντὸς μὴ ἐργαζομένου, ὁ ὁποῖος ὑπέκειτο σὲ αὖστηροτάτην ποινή. ̓Ακόμη καὶ σχετικὴ θεὰ εἶχαν οἱ ἀρχαῖοι μας πρόγονοι, τὴν εὐγενεστάτη θεά, τὴν ̓Αθηνᾶν Ἐργάνην. ὋὉ ὅρος ἐργασία, ὡς συντελεστὴς τῆς παραγωγῆς, εἶναι εὕρημα τοῦ οἰκονομισμοῦ τῆς σύγχρονης κοινωνίας καὶ ἀποτελεῖ τὴν κυριώτερη ὑπόθεση κοινωνικοῦ καὶ πολιτικοῦ προβληματισμοῦ τῶν τελευταίων δύο αἰώνων. Στὴν ἀρχαιότητα ἡ λέξη ἦταν μὲν γνωστή, ἀλλὰ ὁ ὄρος «ἐργασία», ὅπως τὸν ἑρμηνεύουμε σήμερα, ἀνύπαρκτος. Τότε τὸ ἀντικείμενο τῆς ἀπασχόλησης (γράμματα, τέχνες, γεωργία, ναυτιλία κλπ.) εἶχε ὡς περιεχόμενο μόνον τὸ ἔργο, τὴν δημιουργία, καὶ τίποτα ἄλλο. Σήμερα ἡ ἐργασία, ἡ ᾱπασχόληση μπορεῖ νὰ εἶναι ἔργο, ἀλλὰ συνήθως καὶ κυρίως εἶναι δουλειὰ καὶ δουλεία. "Οσο γιὰ τὴν περίπτωση τῆς δουλείας στὴν ἀρχαιότητα, ποὺ τόσο ἔχει παρεξηγηθεῖ, παραπέμπω στὶς σελίδες 1585-1586 (τεῦχος 32-33) τοῦ παρόντος περιοδικοῦ. ̓Απὸ δημιουργίας τοῦ κόσμου ὅλα τὰ ὄντα ἐργάζονται, γιὰ νὰ ἐπιβιώσουν. Τὰ ἀρχέγονα ζῶα καὶ οἱ πρωτόγονοι ἄνθρωποι μέρα νύχτα ἔψαχναν νὰ βροῦν τὴν τροφή τους, ὅπως σήμερα συνεχίζουν νὰ κάνουν τὰ ἀγρίμια. Αὐτὸ ἦταν τὸ ἀντικείμενο τῆς ἀπασχόλησής των. ̓Ακόμη καὶ τὰ φυτὰ ἐργάζονται ἀπορροφώντας ὀξυγόνο, ἡλιακὴ θερμότητα, ὑγρασία καὶ συσταστικὰ τῆς γῆς, στὴν προσπάθειά τους νὰ ἐπιβιώσουν. Ἰδιαίτερα γιὰ τὸν ἄνθρωπο ὅλα εἶναι ἐργασία, ὑπὸ τὴν ἔννοια ὅτι ἀκόμη καὶ ἡ γῆ ποὺ κατέχει καὶ τὰ κεφάλαια ποὺ ἔχει στὸ ταμιευτήριο εἶναι μετασχηματισμένα περισσεύματα ἀμοιβῆς ἐργασίας. “Ὅλα τὰ ἀκίνητα (οἱ ἐπενδύσεις) ποὺ ὑπάρχουν στὸν πλανήτη μας εἶναι περιουσιακὰ στοιχεῖα ποὺ δημιουργήθηκαν ἀπὸ πλεονάσματα ἐργατικοῦ εἰσοδήματος. Τὸ ἴδιο ἰσχύει καὶ γιὰ τὸ συντελεστὴ παραγωγῆς γῆ, ποὺ στὴν ἀρχική της μορφὴ ἦταν ἄγρια φύση, ἀκατάλληλη πρὸς καλλιέργεια, καὶ ἔγινε καλλιεργήσιμη μόνον ὅταν τὴν ἡμέρεψε ὁ ἄνθρωπος μὲ τὸν μόχθο του. Ὁ Ἡσίοδος (Ἔργα καὶ Ἡμέραι) ἀπὸ τὸν ὄγδοο αἰώνα π.Χ. μὲ σαφήνεια εἶχε συλλάβει τὴν παραπάνω ἀλήθεια περὶ τῆς ἀξίας τοῦ ἔργου καὶ προσπάθησε νὰ μεταφέρει, ποιητικά, τὶς συμβουλές του στοὺς ἀνθρώπους τῆς ἐποχῆς του. “Ὅταν οἱ ἱδρυτὲς τῆς οἰκονομικῆς ἐπιστήμης πρὶν 150-200 χρόνια (5ΠπΙ(ίΗ, ΕΙσαΓάο, ΜΗ! καὶ ἀργότερα ΜαΓχ) ὑποστήριξαν τὴν θεωρία: ἀξία - ἐργασία, δηλαδή, ὅτι βασικὰ κάθε ἀγαθὸ ἀποτιμᾶται ἀνάλογα καὶ ἀποκλειστικὰ μὲ τὴν ἐργασία ποὺ χρειάζεται γιὰ νὰ παραχθεῖ, δὲν εἶχαν καὶ πολὺ ἄδικο. “Αλλωστε καὶ ὁ ̓Αριστοτέλης στὰ «Πολιτικά» τὰ ἴδια περίπου εἶχε πεῖ μὲ ἄλλα λόγια. Σήμερα αὐτὴ ἡ ὑπερπλούστευση φαίνεται ἀφελής, γιατὶ μὲ τὴν ἔκρηξη τῆς βιομηχανικῆς ἐπανάστασης καὶ τῆς ἀχαλίνωτης οἰκονομικῆς ἀνάπτυξης, σὲ πλαίσια πρωτοφανῶν ἐπενδύσεων καὶ τεχνολογικῆς παρουσίας, οἱ συντελεστὲς παραγωγῆς ἀπὸ ἕνας (ἐργασία) ἔγιναν τέσσερις: ἐργασία, γῆ, κεφάλαιο, ἐπιχειρηματίας' καὶ ἡ ἀξία τῶν ἀγαθῶν καὶ ὑπηρεσιῶν ἀποτιμᾶται μὲ βάση τὴ συμμετοχὴ καὶ τῶν τεσσάρων συντελεστῶν τῆς παραγωγῆς. Καὶ αὐτὰ ἰσχύοῦυν γιὰ χῶρες ποὺ στηρίζονται στὸ ἐλεύθερο, μὲ διάφορες ἀποχρώσεις, οἰκονομικὸ σύστημα, ᾱποκλειομένων τῶν μαρξιστικῶν οἰκονομιῶν, ποὺ δογματικὰ παραδέχονται μόνον τὴν ἐργασία ὡς συντελεστὴ παραγωγῆς καὶ δημιουργίας οἰκονομικῆς ἀξίας. Τὸ γεγονὸς ὅτι, ὁ πρῶτος μεταξὺ τῶν ἱδρυτῶν τῆς οἰκονομικῆς ἐπιστήμης, ὁ ἄγ-