ΣΠΥΡΟΣ ΝΟΝΙΚΑΣ Ἔργο καὶ ἐργασία ᾽Απὸ τὴν πρώιμη ἑλληνικὴ ἀρχαιότητα τὸ «ἔργο» εἶχε τιμηθεῖ ἰδιαιτέρως, ὅπως ἀ- ποδείχνεται ἀπὸ τά, μεταξὺ ἄλλων, ἀποφθέγματα «ἔργον δ᾽ οὐδέν ὄνειδος, ἀεργίη τ᾽ ὅ- νειδος», «τῆς δ᾽ ἀρετῆς ἱδρῶτα θεοὶ προπάρροιθεν ἔθηκαν», «πόνοις πωλοῦσιν ἡμῖν πάντα τ᾽ ἀγαθά οἱ θεοί» κ.λ.π., ὡς καὶ ἀπὸ τὸ γεγονός, ὅτι σύμφωνα μὲ τὴ νομοθεσία τόσον τοῦ Δράκοντος ὅσον καὶ τοῦ Σόλωνος, κάθε ᾿Αθηναῖος εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ἐ- γείρη ἀγωγὴ (ἀργίας γραφήν) κατὰ παντὸς μὴ ἐργαζομένου, ὁ ὁποῖος ὑπέκειτο σὲ αὖ- στηροτάτην ποινή. ᾿Ακόμη καὶ σχετικὴ θεὰ εἶχαν οἱ ἀρχαῖοι μας πρόγονοι, τὴν εὐγενε- στάτη θεά, τὴν ᾿Αθηνᾶν Ἐργάνην. ὋὉ ὅρος ἐργασία, ὡς συντελεστὴς τῆς παραγωγῆς, εἶναι εὕρημα τοῦ οἰκονομισμοῦ τῆς σύγχρονης κοινωνίας καὶ ἀποτελεῖ τὴν κυριώτερη ὑπόθεση κοινωνικοῦ καὶ πολιτι- κοῦ προβληματισμοῦ τῶν τελευταίων δύο αἰώνων. Στὴν ἀρχαιότητα ἡ λέξη ἦταν μὲν γνωστή, ἀλλὰ ὁ ὄρος «ἐργασία», ὅπως τὸν ἑρμηνεύουμε σήµερα, ἀνύπαρκτος. Τότε τὸ ἀντικείμενο τῆς ἀπασχόλησης (γράμματα, τέχνες, γεωργία, ναυτιλία κλπ.) εἶχε ὡς περιεχόµενο µόνον τὸ ἔργο, τὴν δηµιουργία, καὶ τίποτα ἄλλο. Σήµερα ἡ ἐργασία, ἡ ᾱ- πασχόληση μπορεῖ νὰ εἶναι ἔργο, ἀλλὰ συνήθως καὶ κυρίως εἶναι δουλειὰ καὶ δουλεία. "Οσο γιὰ τὴν περίπτωση τῆς δουλείας στὴν ἀρχαιότητα, ποὺ τόσο ἔχει παρεξηγηθεῖ, παραπέµπω στὶς σελίδες 1585-1586 (τεῦχος 32-33) τοῦ παρόντος περιοδικοῦ. ᾿Απὸ δημιουργίας τοῦ κόσμου ὅλα τὰ ὄντα ἐργάζονται, γιὰ νὰ ἐπιβιώσουν. Τὰ ἀρ- χέγονα ζῶα καὶ οἱ πρωτόγονοι ἄνθρωποι μέρα νύχτα ἔψαχναν νὰ βροῦν τὴν τροφή τους, ὅπως σήμερα συνεχίζουν νὰ κάνουν τὰ ἀγρίμια. Αὐτὸ ἦταν τὸ ἀντικείμενο τῆς ἀ- πασχόλησής των. ᾿Ακόμη καὶ τὰ φυτὰ ἐργάζονται ἀπορροφώντας ὀξυγόνο, ἡλιακὴ θερμότητα, ὑγρασία καὶ συσταστικὰ τῆς γῆς, στὴν προσπάθειά τους νὰ ἐπιβιώσουν. Ἰ- διαίτερα γιὰ τὸν ἄνθρωπο ὅλα εἶναι ἐργασία, ὑπὸ τὴν ἔννοια ὅτι ἀκόμη καὶ ἡ γῆ ποὺ κατέχει καὶ τὰ κεφάλαια ποὺ ἔχει στὸ ταμιευτήριο εἶναι μετασχηματισμένα περισσεύ- ματα ἀμοιβῆς ἐργασίας. “Ὅλα τὰ ἀκίνητα (οἱ ἐπενδύσεις) ποὺ ὑπάρχουν στὸν πλανήτη μας εἶναι περιουσιακὰ στοιχεῖα ποὺ δημιουργήθηκαν ἀπὸ πλεονάσματα ἐργατικοῦ εἰ- σοδήματος. Τὸ ἴδιο ἰσχύει καὶ γιὰ τὸ συντελεστὴ παραγωγῆς γῆ, ποὺ στὴν ἀρχική της μορφὴ ἦταν ἄγρια φύση, ἀκατάλληλη πρὸς καλλιέργεια, καὶ ἔγινε καλλιεργήσιμη μό- νον ὅταν τὴν ἡμέρεψε ὁ ἄνθρωπος μὲ τὸν μόχθο του. Ὁ Ἡσίοδος (Ἔργα καὶ Ἡμέραι) ἀπὸ τὸν ὄγδοο αἰώνα π.Χ. μὲ σαφήνεια εἶχε συλλάβει τὴν παραπάνω ἀλήθεια περὶ τῆς ἀξίας τοῦ ἔργου καὶ προσπάθησε νὰ μεταφέρει, ποιητικά, τὶς συμβουλές του στοὺς ἀν- θρώπους τῆς ἐποχῆς του. “Ὅταν οἱ ἱδρυτὲς τῆς οἰκονομικῆς ἐπιστήμης πρὶν 150-200 χρόνια (5ΠπΙ(ίΗ, ΕΙσαΓάο, ΜΗ! καὶ ἀργότερα ΜαΓχ) ὑποστήριξαν τὴν θεωρία: ἀξία - ἐργασία, δηλαδή, ὅτι βασικὰ κάθε ἀγαθὸ ἀποτιμᾶται ἀνάλογα καὶ ἀποκλειστικὰ μὲ τὴν ἐργασία ποὺ χρειάζεται γιὰ νὰ παραχθεῖ, δὲν εἶχαν καὶ πολὺ ἄδικο. “Αλλωστε καὶ ὁ ᾿Αριστοτέλης στὰ «Πολιτικά» τὰ ἴδια περίπου εἶχε πεῖ μὲ ἄλλα λόγια. Σήµερα αὐτὴ ἡ ὑπερπλούστευση φαίνεται ἀφε- λής, γιατὶ μὲ τὴν ἔκρηξη τῆς βιομηχανικῆς ἐπανάστασης καὶ τῆς ἀχαλίνωτης οἰκονο- μικῆς ἀνάπτυξης, σὲ πλαίσια πρωτοφανῶν ἐπενδύσεων καὶ τεχνολογικῆς παρουσίας, οἱ συντελεστὲς παραγωγῆς ἀπὸ ἕνας (ἐργασία) ἔγιναν τέσσερις: ἐργασία, γῆ, κεφά- λαιο, ἐπιχειρηματίας' καὶ ἡ ἀξία τῶν ἀγαθῶν καὶ ὑπηρεσιῶν ἀποτιμᾶται μὲ βάση τὴ συμμετοχὴ καὶ τῶν τεσσάρων συντελεστῶν τῆς παραγωγῆς. Καὶ αὐτὰ ἰσχύοῦυν γιὰ χῶ- ρες ποὺ στηρίζονται στὸ ἐλεύθερο, μὲ διάφορες ἀποχρώσεις, οἰκονομικὸ σύστημα, ᾱ- ποκλειοµένων τῶν μαρξιστικῶν οἰκονομιῶν, ποὺ δογματικὰ παραδέχονται µόνον τὴν ἐργασία ὡς συντελεστὴ παραγωγῆς καὶ δημιουργίας οἰκονομικῆς ἀξίας. Τὸ γεγονὸς ὅτι, ὁ πρῶτος μεταξὺ τῶν ἱδρυτῶν τῆς οἰκονομικῆς ἐπιστήμης, ὁ ἄγ-