Πῶς ὁ Γ. Βλαχογιάννης ἔσωσε τὰ Ἀρχεῖα τοῦ ’21 ἀπὸ τὴ βαρβαρότητα τοῦ Ρωμαίικου Κράτους Ὁ ποιητής, πεζογράφος, λαογράφος, ἱστορικὸς καὶ ἱστοριοδίφης Γιάννης Βλαχογιάννης γεννήθηκε τὸ 1867/8 στὴ Ναύπακτο. Τέκνο Ρουμελιώτου καὶ Σουλιώτισσας, ἐδῶ ἔμαθε καὶ τὰ πρῶτα του γράμματα, ἐνῷ κατόπιν ἐφοίτησε σὲ σχολεῖα τῶν Πατρῶν, τῆς Ζακύνθου καὶ τῆς Κορίνθου, ἐξαιτίας τῶν μετακινήσεων τῆς οἰκογενείας του. Τέλος ἦλθε στὴν Ἀθήνα, ὅπου γράφτηκε στὴ Φιλοσοφικὴ καὶ σπούδασε φιλολογία στὸ Πανεπιστήμιο. Καθηγητές του ὁ N. Πολίτης καὶ ὁ Σπ. Λάμπρος. «Λόγῳ πτώχειας» δὲν πῆρε πτυχίο. Παρέδιδε ὅμως μαθήματα σὲ παιδιὰ πλουσίων οἰκογενειῶν, ὅπως λ.χ. τῶν Λ. Μεταξᾶ, Κορομηλᾶ, Γ. Βλαστοῦ κ.ἄ. Τὸ 1895 ἐξέδωσε τὴν ἱστορικὴ μελέτη «Ὁ θάνατος τοῦ Ἀνδρούτσου». Γιὰ τὴ συγγραφή της ταλαιπωρήθηκε νὰ συλλέξῃ ὑλικό. Ἔτσι ἀντελήφθη πὼς τὸ νεοσύστατο ἑλληνικὸ κράτος δὲν διατηροῦσε ἀρχεῖο τοῦ Ἀγῶνος τοῦ ’21! Ἀπεδύθη τότε σὲ μιὰ τιτάνια προσπάθεια νὰ τὸ διασώσῃ. Θυσίασε ὅλη του τὴ ζωὴ σ’ αὐτὸ τὸ σκοπό. Αὐτὸ εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα νὰ παραμελήσῃ τὸ προσωπικό του πνευματικὸ ἔργο. Ἦταν πάντως ἐπιλογή του νὰ θυσιάσῃ τὴν προσωπική του δημιουργία γιὰ νὰ μᾶς κάνῃ γνωστὴ τὴν Ἐπανάσταση τοῦ ’21 ἀλλὰ καὶ τὶς μάχες τοῦ γλωσσικοῦ ζητήματος καὶ κάθε ἱστορικὸ ἔγγραφο ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τῆς Ἁλώσεως ἕως τὸ 1868. Ἀναζήτησε χειρόγραφα καὶ γράμματα τῶν ἀγωνιστῶν ἀπὸ συγγενεῖς τους, φίλους τους κ.ἄ. Τὰ περισσότερα ἐξ αὐτῶν εἶχαν πωληθῆ μὲ τὴν ὀκᾶ σὲ μπακάλικα, μανάβικα καὶ κρεοπωλεῖα γιὰ... κόλλες περιτυλίγματος! Ὁ Βλαχογιάννης τὰ ἀγόραζε μὲ μεγάλη προσωπική του στέρηση ἀπ’ αὐτὰ τὰ καταστήματα... Τὰ ἱστορικὰ κείμενα αὐτά, ἐὰν δὲν ἦταν ὁ Βλαχογιάννης, ἦταν καταδικασμένα νὰ χαθοῦν! Ἰδού πῶς περιγράφει τὸν ἀγῶνα του, σύμφωνα μὲ μιὰ σημείωσή του: Ἀπὸ τὸ 1888 ὣς τὸ 1913 εἶχε καταφέρει νὰ συγκεντρώσῃ ἔγγραφα καὶ χειρόγραφα ποὺ ξεπερνοῦσαν τὶς 300.000 σελίδες, τὶς ὁποῖες εἶχε τακτοποιήσει σὲ φακέλους, μὲ βάση τὸ θέμα καὶ τὴ χρονολογία! Συνέλεγε μὲ κόπο καὶ οἰκονομικὸ ξόδεμα ὅλα τὰ γραπτὰ κείμενα τῆς Ἐθνεγερσίας, πληρώνοντας ἀπὸ τὴν τσέπη του σωροὺς χαρτιῶν, ποὺ τὸ ἐπίσημο κράτος ἐκποιοῦσε ὡς ἄχρηστα! Διέσωσε ἐπίσης τὸ «Ἀρχεῖον Ἀγῶνος», τὸ ὁποῖο φυλασσόταν στὸ Ἀρχειοφυλακεῖο ποὺ εἶχε ἱδρύσει ὁ Καποδίστριας, τὸ ὁποῖο ὅμως, ὅταν καταργήθηκε ἡ φύλαξη, περιῆλθε στὸ Ἐλεγκτικὸ Συνέδριο (1885) καὶ ἕνα μέρος του μεταφέρθηκε στὴ Βουλή. Γιὰ... «λόγους χώρου», λοιπόν, ἀποφάσισαν οἱ –πάντα ἀνεύθυνοι– δημόσιοι ὑπάλληλοι γραφειοκράτες νὰ τὸ ἐκποιήσουν (1893) μὲ δημοπρασία («Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως», 16.4.1893).