Π ΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΙΓ. ΜΙΚΑΗΛΙΔΗΣ - ΝΟΥΑΡΟΣ Ζωντανὸ Δίκαιο καὶ Φυσικὸ Δίκαιο Στὸ σημαντικὸ αὐτὸ ἔργο του ὁ Καθηγητὴς καὶ Πρόεδρος τῆς ̓Ακαδημίας ̓Αθηνῶν κ. Γ. Μιχαηλίδης --- Νουάρος προβαίνει σὲ μιὰ συστηματικἡ διερεύνηση τῶν ἐννοιῶν τοῦ «ζωντανοῦ» δικαίου καὶ τοῦ «φυσικοῦ» δικαίου σὲ μιὰ προσπάθεια ἀνανέωσης καὶ κοινωνιολογικῆς ἐπανατοθέτησης. Θεμελιώδης θεωρητική παραδοχὴ τοῦ ἔργου αὐτοῦ εἶναι, ὅτι τὸ ζωντανὸ δίκαιο ἐκφράζει τὴν ἄδηλη κοινωνικὴ βούληση ἐλέγχου τῶν γραπτῶν νομοθετημάτων. Ἤδη, ἡ διάσταση τοῦ γραπτοῦ θεσπισμένου δίκαιου (115 ςογἱρίμπι) πρὸς τὸ ἐφαρμοζόμενο δίκαιο μὲ τὶς ἀπώτερες ἐπιπτώσεις της ἦταν γνωστὴ στὸν ̓Αριστοτέλη , καὶ ἔχει ἰδιαίτερη σπουδαιότητα στὴ νεώτερη. Ὃ συγγραφέας, ἔχοντας ἐπίγνωση τῶν θεωρητικῶν προβλημάτων ποὺ ἐμφανίζονται κατὰ τὴν μελέτη τοῦ ζωντανοῦ δικαίου, ὅπως τῆς διάκρισης τῶν ἐθιμικῶν νομικῶν κανόνων καὶ τῶν κανόνων τῶν ἠθῶν καὶ τῆς ἐθιμοτυπίας, τῆς ἄρνησης, τῆς ἁπλῆς ᾱνυπακοῆς (δηλαδὴ τῆς ἄρνησης ἐφαρμογῆς νομικῆς διατάξεως) ἀπὸ τὴν περίπτωση ποὺ ἡ παράβαση τοῦ νόμου συνιστᾶ θέση ἑνὸς νομικοῦ κανόνα, προβαίνει σὲ σημαντικὲς διαπιστώσεις γιὰ τὴν δυναμικἡὴ τῶν νομικῶν θεσπισμάτων καὶ τὴν φύση τῆς διαλεκτικῆς τοῦ «εἶναι» καὶ τοῦ «δέοντος». Ἢ ἔντονη φιλοσοφικὴ καὶ κοινωνιολογικὴ ἐνημέρωση τοῦ συγγραφέα διευρύνει τὶς νομικὲς κατηγορίες τῆς σκέψης του καὶ τοῦ ἐπιτρέπει τὴν διατύπώση προτάσεων ὑψηλοῦ ἐπιστημονικοῦ κύρους ἀναφερόμενου τόσο στὴν γενικὴ θεωρία τοῦ δικαίου ὅσο κὶ στὴν κοινωνιολογία τοῦ δικαίου. Στὸ πρῶτο μέρος τοῦ ἔργου ὁ συγγραφέας προβάλλει τὸ ἐπιχείρημα, ὅτι τὸ δίκαιο εἶναι ἀπαύγασμα τῆς συνολικῆς κοινωνικῆς δομῆς ὁπλισμένης μὲ τὴ δυνατότητα ἐλέγχου τῆς ὀρθότητας τοῦ γραπτοῦ δικαίου. Ἡ θέση του ὅτι τὸ δίκαιο δὲν ἀποτελεῖ ἁπλῶς καρπὸ τῆς νομοθετικῆς βουλήσεως, ἀλλὰ προὐποθέτει τὴν ἀποδοχή του ἀπὸ τὴν κοινωνικὴ δομὴ, ἔχει σὰν βασικὴ θεωρητικὴ παραδοχὴ τὴν διάκριση μεταξὺ κοινωνίας καὶ κράτους, μιὰ διάκριση δημοκρατικὴ στὸν χαρακτήρα της καὶ μὲ βαθὺ κοινωνικὸ περιεχόμενο, στὸ βαθμὸ ποὺ ἀναγνωρίζει τὸν περιορισμὸ τῆς κρατικῆς ἐξουσίας ἀπὸ τὴν κοινωνικὴ δομή. Ὃ Λόρενς φόν Στάιν πρὶν ἀπὸ ἑκατὸ πενήντα σχεδὸν χρόνια εἶχε σημειώσει μὲ σημαντικὴ ὀξυδέρκεια τόν διαχωρισμὸ κράτους καὶ κοινωνίας, ἐνῶ ἡ ἀνάλογη ἀντίληψη τοῦ κ. Νουάρου ἐπιρρωνύει καὶ ἐπανατοποθετεῖ ἱστορικὰ τὸν διαχωρισμό αὐτό, ποὺ στὴν περίπτωσή του πρόκειται γιὰ ἀντίθεση πρὸς τὸν νομικὸ θετικισμὸ καὶ τὴν θεωὠρία γιὰ τὸ νομοθετικὸ μονοπώλιο τοῦ κράτους. Ἣ θέση αὐτὴ ἀντιπαρέρχεται τόσο τὸν νομικισμὸ ὅσο καὶ τὴν ἰδεαλιστικὴν ἀντίληψη τοῦ δικαίου, στὸ μέτρο ποὺ διατείνεται ὅτι ἡ γνώση τῆς κοινωνικῆς πραγματικότητας μετατοπίζει τὸν νομικὸ κανόνα ᾱπὸ τὴν ἀποκλειστικὴ δεοντολογικὴ βάση του καὶ καθιστᾶ τοὺς στόχους του περισσότερο ρεαλιστικούς. Ἤδη, ἡ ἔννοια τοῦ ζωντανοῦ δικαίου εἶχε μελετηθεῖ μὲ ἐμβρίθεια ἀπὸ τὸν Εὐγένιο Ἔρλιχ, ἐνῶ ἡ ἐξέλιξη τῆς κοινωνικῆς ἐπιστήμης μὲ τὸν Ντυρκχέμ, τὸν Μάξ Βέμπερ, τὸν Ρέβιντρερ καὶ τὸν Γκάιγκερ ὁδήγησαν σὲ μιὰ εὐρύτερη ἐκτίμηση τῆς σπουδαιότητας τῆς κοινωνικῆς μεταβλητῆς στὴν νομικὴ πράξη. Εἰδικότερα ὁ νομικὸς πλουραλισμὸς τείνει νὰ διευρύνει τὶς θεσμικὲς βάσεις τήρησης τῶν νομικῶν κανόνων ἀπὸ τὴν σφαίρα τῆς πολιτείας στὴν ἐκκλησία, στὶς θρησκευτικὲς καὶ ἐπαγγελματικὲς ἑνώσεις καὶ ν ̓ ἀποδίδει δικαιοσύνη στὴν δικαιοπαραγωγικὴ δύναμη τῆς κοινωνικῆς δομῆς, ἱσχυρότερη ἀπὸ τὶς ἑκάστοτε ἀντιλήψεις τοῦ νομικοῦ ἐπιτελείου της. Σύμφωνα μὲ τὸν συγγραφέα, τὸ ζωντανὸ δίκαιο τῆς συνολικῆς κοινωνίας περιλαμβάνει ὅλους τοὺς νομικοὺς κανόνες κρατικῆς, ἐθιμικῆς ἢ λογίας προέλευσης, ποὺ τηροῦνται πραγματικὰ στὴν συνολικὴ κοινωνία μὲ τὴν μορφή ποὺ ἔχουν ἀποκτήσει κατὰ τὴν πρακτικὴ ἐφαρμογήτους, καθὼς καὶ τοὺς ἰδιαίτερους νομικοὺς κανόνες ποὺ