Π ΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΙΓ. ΜΙΚΑΗΛΙΔΗΣ - ΝΟΥΑΡΟΣ Ζωντανὸ Δίκαιο καὶ Φυσικὸ Δίκαιο Στὸ σημαντικὸ αὐτὸ ἔργο του ὁ Καθηγητὴς καὶ Πρόεδρος τῆς ᾽Ακαδημίας ᾿Αθη- νῶν κ. Γ. Μιχαηλίδης --- Νουάρος προβαίνει σὲ μιὰ συστηματικἡ διερεύνηση τῶν ἐν- νοιῶν τοῦ «ζωντανοῦ» δικαίου καὶ τοῦ «φυσικοῦ» δικαίου σὲ μιὰ προσπάθεια ἀνανέω- σης καὶ κοινωνιολογικῆς ἐπανατοθέτησης. Θεμελιώδης θεωρητική παραδοχὴ τοῦ ἔργου αὐτοῦ εἶναι, ὅτι τὸ ζωντανὸ δίκαιο ἐκφράζει τὴν ἄδηλη κοινωνικὴ βούληση ἐλέγχου τῶν γραπτῶν νομοθετηµάτων. Ἤδη, ἡ διάσταση τοῦ γραπτοῦ θεσπισµένου δίκαιου (115 ςογἱρίµπι) πρὸς τὸ ἐφαρμοζόμενο δί- καιο μὲ τὶς ἀπώτερες ἐπιπτώσεις της ἦταν γνωστὴ στὸν ᾿Αριστοτέλη , καὶ ἔχει ἰδιαίτε- ρη σπουδαιότητα στὴ νεώτερη. Ὃ συγγραφέας, ἔχοντας ἐπίγνωση τῶν θεωρητικῶν προβλημάτων ποὺ ἐμφανίζον- ται κατὰ τὴν µελέτη τοῦ ζωντανοῦ δικαίου, ὅπως τῆς διάκρισης τῶν ἐθιμικῶν νομικῶν κανόνων καὶ τῶν κανόνων τῶν ἠθῶν καὶ τῆς ἐθιμοτυπίας, τῆς ἄρνησης, τῆς ἁπλῆς ᾱ- νυπακοῆς (δηλαδὴ τῆς ἄρνησης ἐφαρμογῆς νομικῆς διατάξεως) ἀπὸ τὴν περίπτωση ποὺ ἡ παράβαση τοῦ νόµου συνιστᾶ θέση ἑνὸς νομικοῦ κανόνα, προβαίνει σὲ σηµαντι- κὲς διαπιστώσεις γιὰ τὴν δυναμικἡὴ τῶν νομικῶν θεσπισµάτων καὶ τὴν φύση τῆς διαλε- κτικῆς τοῦ «εἶναι» καὶ τοῦ «δέοντος». Ἢ ἔντονη φιλοσοφικὴ καὶ κοινωνιολογικὴ ἐνημέρωση τοῦ συγγραφέα διευρύνει τὶς νομικὲς κατηγορίες τῆς σκέψης του καὶ τοῦ ἐπιτρέπει τὴν διατύπώση προτάσεων ὑ- ψηλοῦ ἐπιστημονικοῦ κύρους ἀναφερόμενου τόσο στὴν γενικὴ θεωρία τοῦ δικαίου ὅσο κὶ στὴν κοινωνιολογία τοῦ δικαίου. Στὸ πρῶτο µέρος τοῦ ἔργου ὁ συγγραφέας προβάλ- λει τὸ ἐπιχείρημα, ὅτι τὸ δίκαιο εἶναι ἀπαύγασμα τῆς συνολικῆς κοινωνικῆς δομῆς ὁ- πλισµένης μὲ τὴ δυνατότητα ἐλέγχου τῆς ὀρθότητας τοῦ γραπτοῦ δικαίου. Ἡ θέση του ὅτι τὸ δίκαιο δὲν ἀποτελεῖ ἁπλῶς καρπὸ τῆς νομοθετικῆς βουλήσεως, ἀλλὰ προὐποθέ- τει τὴν ἀποδοχή του ἀπὸ τὴν κοινωνικὴ δομὴ, ἔχει σὰν βασικὴ θεωρητικὴ παραδοχὴ τὴν διάκριση μεταξὺ κοινωνίας καὶ κράτους, μιὰ διάκριση δημοκρατικὴ στὸν χαρα- κτήρα της καὶ μὲ βαθὺ κοινωνικὸ περιεχόµενο, στὸ βαθμὸ ποὺ ἀναγνωρίζει τὸν περιο- ρισμὸ τῆς κρατικῆς ἐξουσίας ἀπὸ τὴν κοινωνικὴ δοµή. Ὃ Λόρενς φόν Στάιν πρὶν ἀπὸ ἑκατὸ πενήντα σχεδὸν χρόνια εἶχε σημειώσει μὲ σηµαντικὴ ὀξυδέρκεια τόν διαχωρισμὸ κράτους καὶ κοινωνίας, ἐνῶ ἡ ἀνάλογη ἀντίλη- ψη τοῦ κ. Νουάρου ἐπιρρωνύει καὶ ἐπανατοποθετεῖ ἱστορικὰ τὸν διαχωρισμό αὐτό, ποὺ στὴν περίπτωσή του πρόκειται γιὰ ἀντίθεση πρὸς τὸν νομικὸ θετικισμὸ καὶ τὴν θε- ωὠρία γιὰ τὸ νομοθετικὸ μονοπώλιο τοῦ κράτους. Ἣ θέση αὐτὴ ἀντιπαρέρχεται τόσο τὸν νομικισμὸ ὅσο καὶ τὴν ἰδεαλιστικὴν ἀντίληψη τοῦ δικαίου, στὸ μέτρο ποὺ διατεί- νεται ὅτι ἡ γνώση τῆς κοινωνικῆς πραγματικότητας µετατοπίζει τὸν νομικὸ κανόνα ᾱ- πὸ τὴν ἀποκλειστικὴ δεοντολογικὴ βάση του καὶ καθιστᾶ τοὺς στόχους του περισσό- τερο ρεαλιστικούς. Ἤδη, ἡ ἔννοια τοῦ ζωντανοῦ δικαίου εἶχε μελετηθεῖ μὲ ἐμβρίθεια ἀπὸ τὸν Εὐγένιο Ἔρλιχ, ἐνῶ ἡ ἐξέλιξη τῆς κοινωνικῆς ἐπιστήμης μὲ τὸν Ντυρκχέμ, τὸν Μάξ Βέμπερ, τὸν Ρέβιντρερ καὶ τὸν Γκάιγκερ ὁδήγησαν σὲ μιὰ εὐρύτερη ἐκτίμηση τῆς σπουδαιότη- τας τῆς κοινωνικῆς μεταβλητῆς στὴν νομικὴ πράξη. Εἰδικότερα ὁ νομικὸς πλουραλι- σμὸς τείνει νὰ διευρύνει τὶς θεσμικὲς βάσεις τήρησης τῶν νομικῶν κανόνων ἀπὸ τὴν σφαίρα τῆς πολιτείας στὴν ἐκκλησία, στὶς θρησκευτικὲς καὶ ἐπαγγελματικὲς ἑνώσεις καὶ ν᾿ ἀποδίδει δικαιοσύνη στὴν δικαιοπαραγωγικὴ δύναμη τῆς κοινωνικῆς δομῆς, ἱ- σχυρότερη ἀπὸ τὶς ἑκάστοτε ἀντιλήψεις τοῦ νομικοῦ ἐπιτελείου της. Σύμφωνα μὲ τὸν συγγραφέα, τὸ ζωντανὸ δίκαιο τῆς συνολικῆς κοινωνίας περι- λαμβάνει ὅλους τοὺς νομικοὺς κανόνες κρατικῆς, ἐθιμικῆς ἢ λογίας προέλευσης, ποὺ τηροῦνται πραγματικὰ στὴν συνολικὴ κοινωνία μὲ τὴν µορφή ποὺ ἔχουν ἀποκτήσει κατὰ τὴν πρακτικὴ ἐφαρμογήτους, καθὼς καὶ τοὺς ἰδιαίτερους νομικοὺς κανόνες ποὺ