ΔΑΥΛΟΣ/262, Ὀκτώβριος 2003 17067 μάχη τοῦ Δηλίου τὸ 424 π.Χ. ὁ Βοιωτάρχης Παγώνδας παρατάσσει τὸ δεξιόν του μὲ βάθος παρατάξεως 25 ἀνδρῶν καὶ ἀπωθεῖ τὸ ἀριστερὸν τῆς παρατάξεως τῶν Ἀθηναίων ὑπὸ τὸν Ἱπποκράτη βάθους 8 ἀνδρῶν. Τὴν ἐξασθένησι τοῦ ἀριστεροῦ του καὶ τοῦ κέντρου τῆς παρατάξεώς του, ὅπου νικοῦσαν οἱ Ἀθηναῖοι, ἐξουδετέρωσε ὁ Παγώνδας μὲ ἑλιγμὸ τοῦ κρυμμένου πίσω ἀπὸ τὸν λόφον ἐκλεκτοῦ ἱππικοῦ του, ποὺ κινήθηκε ἀπὸ ἀριστερὰ καὶ κτύπησε αἰφνιδιαστικὰ τὸ δεξιὸν τῶν Ἀθηναίων ἀπὸ τὰ πλευρὰ καὶ τὰ νῶτα, μὲ ἀποτέλεσμα τὴν σύγχυσι καὶ τὴν ἀνατροπή του. Ὅπως ὀρθὰ ἔχει παρατηρηθῆ, ἡ σημασία τῆς μάχης τοῦ Δηλίου στὴν ἐξέλιξη τῆς πολεμικῆς τακτικῆς ἦταν μεγάλη. Ὁ Παγώνδας διὰ πρώτην φορὰν ἐφήρμοσε τὴν «λοξὴν φάλαγγα», ποὺ ἀργότερα θὰ τελειοποιοῦσε ὁ Ἐπαμεινώνδας (Ἱστορ. Ἑλλ. Ἔθνους, Ἐκδοτική, τ. Γ1, σελ. 217-218). Ὁ Ἐπαμεινώνδας, σπουδαῖος βέβαια στρατιωτικὸς ἡγέτης, δὲν παρέταξε λοξὰ τὴν φάλαγγα στὰ Λεῦκτρα, ὅπως προφανῶς ἐσφαλμένα ἐπεκράτησε νὰ λέγεται ἀπὸ μίαν φράσιν τοῦ Διοδώρου, –«Διὸ καὶ λοξὴν ποιήσας τὴν φάλαγγα, τὰ τοὺς ἐπιλέκτους ἔχοντα κέρατι ἔγνω κρίνειν τὴν μάχην»–, ἡ ὁποία δὲν ἐπιβεβαιώνεται ἀπὸ καμμίαν ἄλλην μαρτυρίαν ἢ ἔμμεσην ἔνδειξιν. Τὰ χαρακτηριστικὰ τῆς λοξῆς φάλαγγος παρουσιάζει ἡ παράταξις τοῦ Ἐπαμεινώνδου τὸ 362 π.Χ. στὴν μάχη τῆς Μαντινείας, κατὰ τὴν ὁποίαν ἐφήρμοσε τὴν μακρὰ Θηβαϊκὴ παράδοσι. Ἀπὸ τὴν ἀρχική τους θέσι, 7 χιλ. πρὸς Β. τῆς Τεγέας, ὁ Ἐπαμεινώνδας μετεκίνησε τὶς δυνάμεις του πρὸς τὰ ΒΔ. Καὶ ἀνεδιέταξε τὰ τμήματά του διαγωνίως σὲ ἀληθινὴ «λοξὴ» φάλαγγα. Τὴν ἐπίθεση ἀνέλαβε τὸ ἐνισχυμένο ἀριστερὸ τῶν Βοιωτῶν μὲ ἐπικεφαλῆς ἰσχυρὸ ἀπόσπασμα ἱππέων καὶ ἁμίππων σὲ σχῆμα σφήνας, ἐνῷ ἕνα μικρὸ ἀπόσπασμα προκαλύψεως ἐξωρμοῦσε μὲ σκοπὸ νὰ ἐμποδίσῃ τὴν ἐπέμβασι τῶν Ἀθηναίων, ποὺ κατεῖχαν τὸ ἀριστερὸ τῆς ἀντιπάλου παρατάξεως. Πέραν τῆς ἐξαπατήσεως τῶν ἀντιπάλων ὁ Ἐπαμεινώνδας ἐχρησιμοποίησε καὶ ἄγνωστο ἀριθμὸ ὁπλιτῶν ἐκτὸς ἀπὸ τὴν φάλαγγα. Ἡ σθεναρὴ ὅμως ἀντίστασις τῶν Ἀθηναίων καὶ ὁ θάνατος τοῦ Ἐπαμεινώνδου δὲν ἐπέτρεψε στοὺς Βοιωτοὺς καὶ στοὺς συμμάχους των νὰ ἐκμεταλλευθοῦν τὴν ἀρχική τους νίκη. Μὲ ἐξαιρετικὴ τιμὴ Γεώργιος Παν. Λουριδᾶς Ἔφορος τοῦ Συνδέσμου τῶν ἐν Ἀττικῇ Λακεδαιμονίων Ἡ Ρωμιοσύνη καὶ τὸ ἀναλόγιο τοῦ Ἀριστοτέλη τώπισης» ἔτυχε κάποιος ἀτυχὴς κίονας, τὸν ὁποῖον ἀνέλαβαν οἱ «ὑπεύθυνοι» νὰ μετατρέψουν σὲ «χρήσιμο» ἀντικείμενο. Γι’ αὐτὸ τὸν τοποθέτησαν κάτω ἀπὸ τὴ βρύση, προκειμένου νὰ πέφτῃ τὸ νερὸ πάνω του. Δὲν εἶμαι εἰδική, ἀλλὰ νομίζω πὼς πρέπει νὰ σκάφτηκε κιόλας, γιὰ νὰ μπορῇ νὰ λιμνάσῃ λίγο νεράκι καὶ γιὰ τὰ ζῶα ποὺ μποροῦν νὰ ἐπισκέπτωνται ἀνενόχλητα τὸ χῶρο, καθὼς ἀφοῦ ἔγιναν οἱ ἀπαραίτητες ἐργασίες (φτειάχτηκαν σκαλοπάτια καὶ ὑπάρχει καὶ ράμπα γιὰ τοὺς ἀνθρώπους μὲ εἰδικὲς ἀνάγκες), φαίνεται ὅτι τὰ χρήματα τελείωσαν πρὶν ἀγορασθῇ καὶ μιὰ πόρτα ποὺ νὰ κλείνῃ. Ὅσο γιὰ τὴν ὕπαρξη φυλάκων... Ἔ, ὄχι δὰ νὰ μποῦμε σὲ τόσα ἔξοδα... Τὶς παλιόπετρες θὰ φυλᾶμε τώρα; Σᾶς εὐχαριστῶ Κωνσταντῖνα Μπρώνη Ἅγιοι Ἀνάργυροι Κύριε διευθυντά, Αἰσθάνθηκα ἀνείπωτη ντροπὴ κατὰ τὴν ἐπίσκεψή μου στὴ Σχολὴ τοῦ Ἀριστοτέλη στὴ Μακεδονία, βλέποντας πεταμένο τὸ ἀναλόγιο καὶ τὸν κίονα ποὺ στηριζόταν αὐτὸ (ἐνῷ πρὶν ἀπὸ ἕνα χρόνο εἶχε στηθῇ ἀπὸ ὅσους ὑποτίθεται ἔχουν ἀναλάβει τὴ φροντίδα τῶν εὑρημάτων), σὲ σημεῖο ποὺ νὰ εἶναι δυνατὴ ἡ ἀπομάκρυνσή του. (Ἐσωκλείω φωτογραφία). «Καλύτερης ἀντιμε-