ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΜΑΚΡΗΣ Ἢ δύναμη τοῦ ποιητή (Εἰσαγωγικὰ στὴν ποιητικὴ τοῦ Νίκου Καζαντζάκη) Ἢ πρόθεσίς μου εἶναι νὰ προσθέσω κι ἐγώ, κοντὰ στὴ γνώμη τόσων ἄλλων ἀναγνωρισμένων καὶ δυνατῶν λογοτεχνῶν καὶ εἰδικὰ καταξιωμένων κριτικῶν τῆς ποικίλης ποιητικῆς τεχνοτροπίας, καὶ τὴν δική μου γνώμη καὶ νὰ ὑποστηρίξω ὑπεύθυνα, πὼς ἡ λογοτεχνία καὶ εἰδικὰ ἡ ποίηση δὲν εἶναι μόνον κάποια ἀσυνείδητη ὑποδομὴ καὶ εἰκόνες, ἐκφραζόμενες μὲ ἀκαταληψία συνόλου λέξεων, χωρὶς προσαρμογὴ στὸ ζητούμενο καὶ χωρὶς ἀνάγκη ἐσωτερικῆς κίνησης καὶ συγκίνησης, ὅπως ἀνεύθυνα καὶ ἀδικαιολόγητα ὑποστηρίζει ἡ ἀκαταλαβίστικη «κουλτούρα» τῆς παράλογης ἐποχῆς μας, ποὺ ἀγνοεῖ πὼς στὸν ἐλεύθερο στίχο θεωρεῖται ἀναγκαία καὶ στολίδι ἡ ὕπαρξη τῆς ποιητικῆς τέχνης. Δὲν μποροῦμε, βέβαια, νὰ μὴ δεχθοῦμε τὴν ἔντεχνη ἐξέλιξι, τόσο τοῦ πεζοῦ ὅσο καὶ τοῦ ρυθμικοῦ ποιητικοῦ λόγου, ὄχι ὅμως ἔξω ἀπὸ τὶς βασικὲς ἀρχὲς τῆς ἀπαράβατης λογοτεχνικῆς δεοντολογίας καὶ ἔξω ἀπὸ τὶς θεμελιώδεις τεχνικὲς καὶ λεκτικὲς ἀπαιτήσεις τῆς ἐκφραστικῆς ἀνάγκης. Ἔχουμε παρατηρήσει, ἀντιθέτως, σήμερα νὰ συμβαίνει σὲ πολλούς, νὰ κάνουν κατάχρηση ἀδέσμευτης ἐλευθερίας καὶ νὰ προβάλλουν, σὰν βασική δομὴ τῆς προσωπικῆς τους καὶ μόνο νοοτροπίας, τὸ ἄρυθμο ξάπλωμα ἀνεδαφικῶν λέξεων καὶ φράσεων, χωρὶς προσιδιασμὸ στὸ ἐπιδιωκόμενο, μὲ τὴ μόνη σκοπιμότητα τῶν ἀτομικῶν 6θαυμαστικῶν ἐντυπώσεων. Τὸ φαινόμενο αὐτὸ δὲ βρίσκεται μέσα στὰ λογοτεχνικὰ ὅρια καὶ στὴν οὐσία δὲ θεωρεῖται ποιητικὴ τέχνη, γιατὶ δεοντολοχγικὰ δὲ στηρίζεται στοὺς στοιχειώδεις κανόνες καὶ συνδυασμοὺς τῆς ὀρθολογικῆς παραδοσιακῆς ὑποδομῆς οὔτε στὴν ἄψογη εὐχέρεια τῆς ἐπιβαλλόμενης ἐξωτερικῆς καὶ ὀρθῆς ἔκφρασης. Εἶναι καθαρὴ ἀδέσμευτη προσπάθεια πρόκλησης καὶ προβολῆς ἀτομικοῦ ἐγωϊστικοῦ θαυμασμοῦ, ποὺ τὸν ἐπιδιώκουν οἱ ἐμπνευστές του καὶ τὸν στηρίζουν στὸ καλλιεργημένο, ἀπὸ μερικοὺς ἐκμεταλλευτὲς τῆς σκοπιμότητος, καὶ ἀμετακίνητο δόγμα τῶν κυκλωματούχων: «Στὴν ἀσφάλεια καὶ στὴν ἀκαταληψία τῶν λέξεων καὶ φράσεων τὸ σοφό...». Στὴν ποίηση, εἰδικά, δὲν μποροῦμε νὰ ἀγνοήσουμε τὴ σταθερὴ παρουσία τῆς τέ- χνης, τῆς παραδοσιακῆς ὑποδομῆς, τοῦ ἔντεχνου μουσικοῦ καὶ ἁρμονικοῦ ρυθμοῦ, τῆς ὁμοιοκαταληκτικῆς ἀπήχησης, ὅπως τοῦτο ἀπαιτεῖ ἡ ἐκφραστικὴ τεχνοτροπία, τῆς νοηματικῆς ἀπόδοσης τοῦ μέρους καὶ τοῦ συνόλου, τῆς συγκινησιακῆς κατάκτησης ποιητὴ καὶ ἀπαγγέλλοντος ἤ ἀκροατὴ ἤ διαβάζοντος. Καὶ ὁ ̓Αριστοτέλης δὲν παρέλειψε νὰ διατυπώσει ποικιλοτρόπως τὴ γνώμη του στὸ Περὶ Ποιητικῆς βιβλίο του. «Περὶ ποιητικῆς αὐτῆς τε καὶ τῶν εἰδῶν αὐτῆς, ἣν τινα δύναμιν ἕκαστον ἔχει καὶ πῶς δεῖ συνίστασθαι τοὺς μύθους, εἰ μέλλει καλῶς ἕξειν ἡ ποίησις, ἔτι δὲ ἐκ πόσων καὶ ποίων ἐστὶ μορίων, λέγομεν...». Δηλαδὴ τὴν ποίηση τὴ ρυθμίζουν ὡρισμένοι τεχνικοὶ καὶ λεκτικοὶ κανόνες. Πάνω ἀπ ̓ ὅλα, κατὰ γενικὸν κανόνα, πρέπει νὰ παραδεχθοῦμε, ὅσοι ἀσχολούμεθα εἴτε μὲ τὴν παραδοσιακὴ εἴτε μὲ τὴ σημερινὴ ἐλεύθερη ἀλλὰ πειθαρχημένη ποίηση, πὼς ὁ ποιητὴς δὲν φτιάχνεται, ἀλλὰ ἔχει καὶ κρατάει τὸ λογοτεχνικό του φύτρο ἀπὸ τὴν καταβολὴ τῆς δημιουργίας του, ᾱσχετα ἄν ἐκδηλώνεται στὰ διάφορα στάδια τῆς ἡλικίας του. Πλὴν ὅμως καλλιεργεῖται καὶ ἀναπτύσσεται γύρω ἀπὸ τὴν προσωπικότητά του, χρησιμοποιῶντας τὰ τεχνικὰ μέσα καὶ τὶς πνευματικές του ἱκανότητες, ποὺ τοῦ ἐξασφαλίζουν ἡ πείρα καὶ ἡ γνώση, γιὰ νὰ μπορεῖ, χωρὶς ἀκαταλαβισμούς, νὰ ἐκφράζεται σωστὰ καὶ μὲ νοηματικὴ ἀκρίβεια καὶ ἀπόδοση, καὶ νὰ ἀποφεύγεται ἡ ᾱπορία καὶ ἡ ἀδυναμία κατανόησης τοῦ κεντρικοῦ θέματος καὶ τῶν ἐπὶ μέρους λεκτικῶν ἐννοιῶν. Ἔτσι αὐθόρμητα νοιώθει ὁ ποιητὴς τὴν παρουσία θερμοῦ καὶ ἔντονου αἰσθήματος χαρᾶς καὶ εὐχαρίστησης. Καὶ γιὰ τὸ μέρος αὐτὸ ὁ Σταγειρίτης φιλόσοφος διατυπώνει τὴν ἀλάνθαστη πεποίθησή του: «.... Ἐοίκασι δὲ γεννῆσαι μὲν ὅλως τὴν ποιητικὴν αἰτίαι δύο τινες καὶ αὗται φυσικαί. Τὸ τε γὰρ μιμεῖσθαι σύμφυτον τοῖς ἀνθρώποις ἐκ παίδων ἐστί... καὶ χαίρειν τοῖς μιμήμασι». Πάντως, σταθερὸ καὶ πηγαῖο κίνητρο γιὰ τὴν σύλληψη τοῦ θέματος καὶ τὸν πρεπούμενο χρωματισμὸ ποὺ θὰ πάρει κατὰ τὸ σμίλεμα τῶν ἐννοιῶν, δὲν εἶναι κάποιο κίνητρο ἀκαθόριστου ὑπολογισμοῦ καὶ ἡ δημιουργία ἀνεύθυνων καὶ ἀνέκφραστων στί-