ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΜΑΚΡΗΣ Ἢ δύναμη τοῦ ποιητή (Εἰσαγωγικὰ στὴν ποιητικὴ τοῦ Νίκου Καζαντζάκη) Ἢ πρόθεσίς µου εἶναι νὰ προσθέσω κι ἐ- γώ, κοντὰ στὴ γνώμη τόσων ἄλλων ἀνα- γνωρισμένων καὶ δυνατῶν λογοτεχνῶν καὶ εἰδικὰ καταξιωμένων κριτικῶν τῆς ποικί- λης ποιητικῆς τεχνοτροπίας, καὶ τὴν δική μου γνώμη καὶ νὰ ὑποστηρίξω ὑπεύθυνα, πὼς ἡ λογοτεχνία καὶ εἰδικὰ ἡ ποίηση δὲν εἶναι μόνον κάποια ἀσυνείδητη ὑποδομὴ καὶ εἰκόνες, ἐκφραζόμενες μὲ ἀκαταληψία συνόλου λέξεων, χωρὶς προσαρμογὴ στὸ ζητούμενο καὶ χωρὶς ἀνάγκη ἐσωτερικῆς κίνησης καὶ συγκίνησης, ὅπως ἀνεύθυνα καὶ ἀδικαιολόγητα ὑποστηρίζει ἡ ἀκατα- λαβίστικη «κουλτούρα» τῆς παράλογης ἐ- ποχῆς µας, ποὺ ἀγνοεῖ πὼς στὸν ἐλεύθερο στίχο θεωρεῖται ἀναγκαία καὶ στολίδι ἡ ὕ- παρξη τῆς ποιητικῆς τέχνης. Δὲν μποροῦμε, βέβαια, νὰ μὴ δεχθοῦμε τὴν ἔντεχνη ἐξέλιξι, τόσο τοῦ πεζοῦ ὅσο καὶ τοῦ ρυθμικοῦ ποιητικοῦ λόγου, ὄχι ὅ- µως ἔξω ἀπὸ τὶς βασικὲς ἀρχὲς τῆς ἀπαρά- βατης λογοτεχνικῆς δεοντολογίας καὶ ἔξω ἀπὸ τὶς θεμελιώδεις τεχνικὲς καὶ λεκτικὲς ἀπαιτήσεις τῆς ἐκφραστικῆς ἀνάγκης. Ἔ- χουμε παρατηρήσει, ἀντιθέτως, σήμερα νὰ συμβαίνει σὲ πολλούς, νὰ κάνουν κατά- χρηση ἀδέσμευτης ἐλευθερίας καὶ νὰ προ- βάλλουν, σὰν βασική δομὴ τῆς προσωπι- κῆς τους καὶ μόνο νοοτροπίας, τὸ ἄρυθμο ξάπλωμα ἀνεδαφικῶν λέξεων καὶ φράσε- ων, χωρὶς προσιδιασμὸ στὸ ἐπιδιωκόμενο, μὲ τὴ μόνη σκοπιμότητα τῶν ἀτομικῶν 6θαυμαστικῶν ἐντυπώσεων. Τὸ φαινόμενο αὐτὸ δὲ βρίσκεται µέσα στὰ λογοτεχνικὰ ὅρια καὶ στὴν οὐσία δὲ θεωρεῖται ποιητικὴ τέχνη, γιατὶ δεοντολοχγικὰ δὲ στηρίζεται στοὺς στοιχειώδεις κανόνες καὶ συνδυα- σμοὺς τῆς ὀρθολογικῆς παραδοσιακῆς ὑ- ποδομῆς οὔτε στὴν ἄψογη εὐχέρεια τῆς ἐ- πιβαλλόμενης ἐξωτερικῆς καὶ ὀρθῆς ἔκ- φρασης. Εἶναι καθαρὴ ἀδέσμευτη προσπά- θεια πρόκλησης καὶ προβολῆς ἀτομικοῦ ἐ- γωϊστικοῦ θαυμασμοῦ, ποὺ τὸν ἐπιδιώκουν οἱ ἐμπνευστές του καὶ τὸν στηρίζουν στὸ καλλιεργημένο, ἀπὸ μερικοὺς ἐκμεταλλευ- τὲς τῆς σκοπιµότητος, καὶ ἀμετακίνητο δόγμα τῶν κυκλωματούχων: «Στὴν ἀσφά- λεια καὶ στὴν ἀκαταληψία τῶν λέξεων καὶ φράσεων τὸ σοφό...». Στὴν ποίηση, εἰδικά, δὲν μποροῦμε νὰ ἀ- γνοήσουμε τὴ σταθερὴ παρουσία τῆς τέ- χνης, τῆς παραδοσιακῆς ὑποδομῆς, τοῦ ἔντεχνου μουσικοῦ καὶ ἁρμονικοῦ ρυθμοῦ, τῆς ὁμοιοκαταληκτικῆς ἀπήχησης, ὅπως τοῦτο ἀπαιτεῖ ἡ ἐκφραστικὴ τεχνοτροπία, τῆς νοηματικῆς ἀπόδοσης τοῦ μέρους καὶ τοῦ συνόλου, τῆς συγκινησιακῆς κατάκτη- σης ποιητὴ καὶ ἀπαγγέλλοντος ἤ ἀκροατὴ ἤ διαβάζοντος. Καὶ ὁ ᾿Αριστοτέλης δὲν πα- ρέλειψε νὰ διατυπώσει ποικιλοτρόπως τὴ γνώµη του στὸ Περὶ Ποιητικῆς βιβλίο του. «Περὶ ποιητικῆς αὐτῆς τε καὶ τῶν εἰδῶν αὐ- τῆς, ἣν τινα δύναμιν ἕκαστον ἔχει καὶ πῶς δεῖ συνίστασθαι τοὺς μύθους, εἰ μέλλει κα- λῶς ἕξειν ἡ ποίησις, ἔτι δὲ ἐκ πόσων καὶ ποίων ἐστὶ μορίων, λέγομεν...». Δηλαδὴ τὴν ποίηση τὴ ρυθμίζουν ὡρισμένοι τεχνι- κοὶ καὶ λεκτικοὶ κανόνες. Πάνω ἀπ᾽ ὅλα, κατὰ γενικὸν κανόνα, πρέπει νὰ παραδεχθοῦμε, ὅσοι ἀσχολούμε- θα εἴτε μὲ τὴν παραδοσιακὴ εἴτε μὲ τὴ ση- μερινὴ ἐλεύθερη ἀλλὰ πειθαρχημένη ποίη- ση, πὼς ὁ ποιητὴς δὲν φτιάχνεται, ἀλλὰ ἔ- χει καὶ κρατάει τὸ λογοτεχνικό του φύτρο ἀπὸ τὴν καταβολὴ τῆς δημιουργίας του, ᾱ- σχετα ἄν ἐκδηλώνεται στὰ διάφορα στάδια τῆς ἡλικίας του. Πλὴν ὅμως καλλιεργεῖται καὶ ἀναπτύσσεται γύρω ἀπὸ τὴν προσωπι- κότητά του, χρησιμοποιῶντας τὰ τεχνικὰ µέσα καὶ τὶς πνευματικές του ἱκανότητες, ποὺ τοῦ ἐξασφαλίζουν ἡ πείρα καὶ ἡ γνώση, γιὰ νὰ μπορεῖ, χωρὶς ἀκαταλαβισμούς, νὰ ἐκφράζεται σωστὰ καὶ μὲ νοηματικὴ ἀκρί- βεια καὶ ἀπόδοση, καὶ νὰ ἀποφεύγεται ἡ ᾱ- πορία καὶ ἡ ἀδυναμία κατανόησης τοῦ κεν- τρικοῦ θέματος καὶ τῶν ἐπὶ μέρους λεκτι- κῶν ἐννοιῶν. Ἔτσι αὐθόρμητα νοιώθει ὁ ποιητὴς τὴν παρουσία θερμοῦ καὶ ἔντονου αἰσθήματος χαρᾶς καὶ εὐχαρίστησης. Καὶ γιὰ τὸ μέρος αὐτὸ ὁ Σταγειρίτης φιλόσοφος διατυπώνει τὴν ἀλάνθαστη πεποίθησή του: «.... Ἐοίκασι δὲ γεννῆσαι μὲν ὅλως τὴν ποιητικὴν αἰτίαι δύο τινες καὶ αὗται φυσικαί. Τὸ τε γὰρ μιμεῖσθαι σύμφυτον τοῖς ἀνθρώ- ποις ἐκ παίδων ἐστί... καὶ χαίρειν τοῖς μιμή- μασι». Πάντως, σταθερὸ καὶ πηγαῖο κίνητρο γιὰ τὴν σύλληψη τοῦ θέματος καὶ τὸν πρε- πούμενο χρωματισμὸ ποὺ θὰ πάρει κατὰ τὸ σμίλεμα τῶν ἐννοιῶν, δὲν εἶναι κάποιο κί- νητρο ἀκαθόριστου ὑπολογισμοῦ καὶ ἡ δη- μιουργία ἀνεύθυνων καὶ ἀνέκφραστων στί-