ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΒΟΥΔΟΥΡΗΣ”3 Οἱ κοινώὠνικοπολιτικὲς ἰδέες τοῦ Πλήθωνα Μὲ τὸ ἄρθρο αὐτὸ ἐπιχειρεῖται μιὰ πρόσβαση στὶς κοινωνικοπολιτικὲς ἀπόψεις τοῦ Γεώργιου Γεμιστοῦ - Πλήθωνα, ἑνὸς στοχαστὴ πού, χωρὶς νὰ διεκδικεῖ κάποια πρωτοτυπία, ἐπέδρασε καθοριστικἁ στὴ δυτικότροπη ἀντιμετώπιση τοῦ Πλάτωνα καὶ τοῦ ̓Αριστοτέλη. Μὲ τὸν Πλήθωνα ἀποκαθίσταται τὸ κύρος τῆς πλατωνικῆς Φφιλοσοφίας, συντελεῖται ἡ ἔξοδος τοῦ ἀναγεννησιακοῦ πνεύματος ἀπὸ τὴ στατικότητα τῆς κληρικαλιστικῆς παράδοσης καὶ τοῦ δογματισμοῦ. Μέσα στὸ κλίμα τῆς σκέψης ποὺ δημιουργεῖται, συνταιριάζεται ἡ ἀρχαΐα ἑλληνικὴ φιλοσοφία καὶ ἡ χριστιανικὴ κοσμοθεωρία μὲ τὴν ἐπιστημονικὴ σκέψη. Μὲ τὴν πορεία πρὸς τὴν ἀρχαιότητα, ποὺ κατευθύνεται γόνιμα ἀπὸ. τὸν Πλήθωνα, δὲν ἐνσαρκώνεται κάποιος ρομαντισμὸς οὔτε μιὰ μυστικοπαθὴς νοσταλγία, ἀλλὰ μιὰ συνειδητὴ προσπάθεια ἐπαναπροσδιορισμοῦ τοῦ φιλοσοφικῶς διανοεῖσθαι. Περνώντας στὴν ἐξέταση καὶ στὴν ἔκθεση τῶν ἰδεῶν του, σὰν πρῶτο ἀντικείμενο τοποθετεῖται ὁ ἄνθρωπος ὡς κοινωνικὴ ὕπαρξη, γιὰ νὰ παρουσιαστεῖ στὴ συνέχεια ἡ θεωρία του γιὰ τὴν πολιτεία καὶ τὴ δομή της καθὼς καὶ ἡ λειτουργικότητα αὐτῆς τῆς πολιτείας. 4) Ὁ ἄνθρωπος σὰν κοινωνικὴ ὕπαρξη. ὋὉ Πλήθωνας πίστευε ὅτι ἣ κοινωνικότητα τοῦ ἀνθρώπου εἶναι «ἕνα ἀναντίρρητο καὶ ἐμπειρικὸ γεγονός». (2 Ἐπηρεασμένος ἀπὸ τὸν ̓Αριστοτέλη, ποὺ στὸ προοίμιο τοῦ ἔργου του, Μετὰ τὰ Φυσικὰ γράφει: «ἄνθρωπος φύσει κοινωνικὸν ζῷον καὶ συζῆν πεφυκός», σημειώνει ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι «ζῶον ἀθάνατον θνητῇ κοινωνεῖν φύσει πεφυκός».“ Εἶναι δηλαδὴ ὁ ἄνθρωπος μιὰ κοινωνικὴ ὕπαρξη καὶ σὰν τέτοια ζεῖ καὶ κινεῖται. Εἶναι ἀντίθετο μὲ τὴν ἴδια του τὴ φύση νὰ ζεῖ ἀπομονωμένα, γιατί ἡ ἀκοινωνησία τὸν στερεῖ ἀπὸ τὴν πληρότητα ποὺ προσφέρουν οἱ διαπροσωπικὲς σχέσεις. Ἐκτὸς ὅμως ἀπὸ τὴν ψυχικὴ ὠφέλεια ποὺ δημιουργεῖ ἡ συναναστροφὴ μὲ τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους, τὸ ἄτομο πρέπει νὰ ζήσει μὲ τοὺς συνανθρώπους του, προκειμένου νὰ πραγματώσει τὶς ἐπιθυμίες του. Τὸ «εὐδαιμόνως ζῆν» δὲν ἀποτελεῖ μόνο μιὰ κοινὴ ἀνθρώπινη ἐπιθυμία, ἀλλὰ ἐνσαρκώνει τὸ βασικὸ σκοπὸ τῆς ὕπαρξης. Βέβαια, τὸ «εὐδαιμόνως» δὲ χρησιμοποιεῖται μὲ τὴν ἴδια ἔννοια ἀπ ̓ ὅλους. Γιὰ ἄλλους συνδέεται μὲ τὴν ἡδονή, γιὰ ἄλλους μὲ τὸν πλουτισμὸ ἤ μὲ τὴ δόξα ἤ μὲ τὴν ἀρετὴ καὶ τὸ καλό, ὅπως γράφει. (Ὁ) Ἢ ἐπίτευξη αὐτοῦ τοῦ σκοποῦ περνᾶ μέσα ἀπὸ τὴν ἀνάπτυξη τῶν κοινωνικῶν ἰδιοτήτων τοῦ ἀνθρώπου, οἱ ὁποῖες εἶναι ἔμφυτες καί πού, στὴν πιό ὑψηλή τους μορφή, ὁδηγοῦν στὴ δημιουργία τῆς ἐθνικῆς πολιτείας, ποὺ ἀποτελεῖ τὴν πρώτη μονάδα ἑνὸς πολιτικοῦ κόσμου. Μόνον ἔτσι μορφοποιεῖται ἡ κοινωνικὴ προσωπικότητα, τῆς ὁποίας βάση εἶναι ἡ ἀρετὴ τοῦ νὰ εἶναι κάποιος πολίτης ἑνὸς πολιτικὰ ὀργανωμένου σώματος, καὶ νὰ μετέχει στὶς ποιοτικὲς διαδικασίες τοῦ μετασχηματισμοῦ τῆς κοινῶνικῆς ὁμάδας. " Ὃ κ. Κωνσταντῖνος Βουδούρης εἶναι καθηγητὴς τῆς Φιλοσοφίας στὸ Πανεπιστήμιο ̓Αθηνῶν. (1) Βλ.: ἡ ἐργασία βασίστηκε στὸ βιβλίο τοῦ (.Α. Ραρᾶεοςίᾶς, σδογρο Ορπηΐίος - ΒΙΕίΠΟΠ, α /μάν ο{ Πἰς ρΗΙΙοσορηίσαί ἰάθας ἀπά μὶς ΥΟΙ6 ας α ΡΠΙΙΟςΟΡΗΘΥ-(6αςΠ6Γ. Νεν/ Ὑοἵίκ (Ρἱ59) 1968, κεφ. 80, σσ. 164 - 190. ' (2) Βλ.: ὅ.π. (σημ. 6), σ. 164. (4) Βλ.: Ι.Ε.Ε. Θ, σ. 369 (4) Βλ.: Πλήθωνα, Νόμων συγγραφῆς Βιβλίον Α ́ α. «Περὶ διαφορᾶς τῶν περὶ τῶν μεγίστων ἀνθρώποις δοξῶν».