ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΚΩΣΤΑΡΑΣ” Ὡς ξύλον σωτηρίας τοῦ “Ελληνισμοῦ («Φωνὴ καὶ πάτριος παιδεία» στὸν Πλήθωνα) ὋὉ Γεώργιος Γεμιστὸς ἤ Πλήθων (1360; - 1452) ἔζησε στὸ μεταίχμιο δύο ἐποχῶν: τῆς βυζαντινῆς ποὺ ἔφθινε καὶ τῆς νεοελληνικῆς ποὺ ὁραματιζόταν, ἀλλὰ ποὺ δὲν εἶχε ἀνατείλει ἀκόμη. Ἢ ρωμαλέα ἑλληνική του συνείδηση ψηλαφεῖ τὸν ἐπερχόμενο ἶστορικὸ κατακλυσμὸ καὶ ἀγωνίζεται νὰ χτίσει στὸ Μυστρᾶ τὴ δική της πνευματικὴ αὐτοκρατορία. Μὲ ὑλικὰ ὅμως ἀρχαιοελληνικά, κλασσικά. Ἐγκλωβισμένος μέσα στὴν Παράδοση, σχεδὸν αἰχμάλωτός της, δραπετεύει μόνον ὅταν θεωρεῖ ὅτι εἶναι σὲ θέση νὰ μεταφυτεύσει ἀτόφιες τὶς μορφές της. Ξέρει ὅτι διατρίβει σὲ δυσοίωνους καιρούς καὶ ὅτι ἀκόμη πιὸ θολὲς διαγράφονται οἱ προοπτικὲς καὶ οἱ δυνατότητες τοῦ μέλλοντος. Γι’ αὐτὸ ἐπικαλεῖται τὴν σωτήρια --ὅπως νομίζει--ἐπικουρία τοῦ κλασσικοῦ παρελθόντος καὶ ἐπιχειρεῖ μέσῳ αὐτοῦ νὰ διαμορφώσει καὶ τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον. Μιὰ σύνδεση ὄχι ὀργανικὴ καὶ γι’ αὐτὸ ὄχι ἀποτελεσματικὰ γόνιμη. Ἡ στάση τοὺ αὐτὴ τὸν ἔφερε σὲ δεινὴ ἐσωτερικὴ ἀντίθεση πρῶτα καὶ σὲ ἀμείλικτη σύγκρουση μὲ τὸ περιβάλλον του ὕστερα. Οἱ τραγικὲς ἀντινομίες ποὺ βοσκοῦσαν τὴν ψυχήν του καὶ τὸ πνεῦμα του συναγωνίζονται τὸ ἠθικό, πολιτικό, ἐπιστημονικό, δηλ. τὸ φιλοσοφικό του μέγεθος. Ὁ Τζιάκομο Λεοπάρντι) (1798 - 1837), ὁ ὡραῖος τραγουδιστὴς τοῦ σκληροῦ ἀνθρώπινου πεπρωμένου, ὕμνησε στὸ πρόλογο τῆς μεταφράσεώς του τὸν Πλήθωνα ὡς ὁξύ, γλαφυρό, βαθυνούστατο κριτικό, εὐκλεῆ φιλόσοφο, περίβλεπτο ἕλληνα, σπάνιας μεγαλοφυίας. Ἐννοῶ τὴ μετάφραση στὰ ἰταλικὰ ἀπὸ τὸ Λεοπάρντι τῆς μονωδίας τοῦ Πλήθωνα « Ἐπὶ τῇ ἀοιδίμῳ δεσποίνῃ Ὑπομονῇ», γιὰ νὰ δώσω ἕνα μικρὸ δεῖγμα ποὺ ἐπιβεβαιώνει τὸν προφητικὸ λόγο τοῦ Ἑρμωνύμου πὼς οἱ ἐραστὲς τῆς φιλοσοφίας του θὰ διασπαροῦν στὶς ἐσχατιὲς τῆς οἰκουμένης. Ὃ σύγχρονός του οὑμανιστὴς Φραντζέσκο Φίλελφο θὰ τὸν ὀνομάσει «ἀρετῆς ἔμψυχον ἄγαλμα», ὁ Γρηγόριος ὁ Μοναχὸς «ὑψηλῆς φιλοσοφίας καθηγεμόνα» καὶ ὁ μαθητής του καρδινάλιος Βησαρίων «ἄνδρα ποὺ μαζὶ μὲ τὸν Πλάτωνα --ᾱἄν ἐξαιρεθῆ ὁ ̓Αριστοτέλης--- σοφώτερο δὲν ἐγέννησε ἡ Ἑλλάδα». Τοῦ Πλήθωνα δύο ἦταν τὰ μεγάλα πρότυπα: ὁ Πλάτων καὶ κυρίως ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Νεοπλατωνισμοῦ, ὁ Πλωτῖνος. Ὅπως ὁ Πλάτων ἔτσι καὶ ὁ Πλήθων ἵσταται μπροστὰ στὸ καίριο ἐρώτημα: πῶς θὰ πρέπει νὰ ὀργανωθῆ ἡ πολιτεία, ὥστε νὰ μὴν ἀπομακρύνεται ἀπὸ τὸν κόσμο τῶν ἰδεῶν καὶ νὰ μὴν ἐκφυλίζεται. Τὰ ἔργα: «Λόγος πρὸς τὸν βασιλέα Ἐμμανουῆλον περὶ τῶν ἐν Πελοποννήσῳ πραγμάτων» καὶ «Νόμων συγγραφή» ἀποκαλύπτουν τὶς πολιτειακὲς ἀντιλήψεις τοῦ Πλήθωνα καὶ συγχρόνως τὴ βαθύτατη ἐπήρεια ποὺ ἄσκησε σ ̓ αὐτὸν ὁ μέγας ἀθηναῖος φιλόσοφος. Μιὰ ἄριστη νομοθεσία --- «περὶ τῆς ἀρίστης νομοθεσίας» ἦταν ὁ τίτλος τοῦ «Νόμων συγγραφή», ἀναφέρει ὁ αὐστηρὸς ἐπικριτής του Γεώργιος Σχολάριος, ὁ πατριάρχης Γεννάδιος-- ἐκφράζει τὶς βασικὲς ἀρχὲς ποὺ θὰ στήριζαν μιὰ εὕρυθμα λειτουργοῦσα πολιτεία. Στρατιωτικὴ ὀργάνωση καὶ οἰκονομικὴ ἐξυ. Ὁ κ. Γρηγόριος Κωσταρᾶς εἶναι καθηγητής της Φιλοσοφίας στὸ Πανεπιστήμιο ̓Αθηνῶν. (1) Ἡ ἐρίτιμη κ. Φωφὼ Μ. Μαλαίνου μᾶς ἔδωσε (1974) μιὰ ἔξοχη μετάφραση τῶν «Στοχασμῶν» τοῦ σπουδαίου αὐτοῦ ἰταλοῦ ποιητῆ καὶ φιλοσόφου.