ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΚΩΣΤΑΡΑΣ” Ὡς ξύλον σωτηρίας τοῦ “Ελληνισμοῦ («Φωνὴ καὶ πάτριος παιδεία» στὸν Πλήθωνα) ὋὉ Γεώργιος Γεμιστὸς ἤ Πλήθων (1360; - 1452) ἔζησε στὸ μεταίχμιο δύο ἐποχῶν: τῆς βυζαντινῆς ποὺ ἔφθινε καὶ τῆς νεοελληνικῆς ποὺ ὁραματιζόταν, ἀλλὰ ποὺ δὲν εἶχε ἀνατείλει ἀκόμη. Ἢ ρωμαλέα ἑλληνική του συνείδηση ψηλαφεῖ τὸν ἐπερχόμενο ἶστο- ρικὸ κατακλυσμὸ καὶ ἀγωνίζεται νὰ χτίσει στὸ Μυστρᾶ τὴ δική της πνευματικὴ αὐτο- κρατορία. Μὲ ὑλικὰ ὅμως ἀρχαιοελληνικά, κλασσικά. Ἐγκλωβισμένος µέσα στὴν Παράδοση, σχεδὸν αἰχμάλωτός της, δραπετεύει µό- νον ὅταν θεωρεῖ ὅτι εἶναι σὲ θέση νὰ μεταφυτεύσει ἀτόφιες τὶς µορφές της. Ξέρει ὅτι διατρίβει σὲ δυσοίωνους καιρούς καὶ ὅτι ἀκόμη πιὸ θολὲς διαγράφονται οἱ προοπτικὲς καὶ οἱ δυνατότητες τοῦ μέλλοντος. Γι’ αὐτὸ ἐπικαλεῖται τὴν σωτήρια --ὅπως νοµίζει--- ἐπικουρία τοῦ κλασσικοῦ παρελθόντος καὶ ἐπιχειρεῖ μέσῳ αὐτοῦ νὰ διαμορφώσει καὶ τὸ παρὸν καὶ τὸ µέλλον. Μιὰ σύνδεση ὄχι ὀργανικὴ καὶ γι’ αὐτὸ ὄχι ἀποτελεσματικὰ γόνιμη. Ἡ στάση τοὺ αὐτὴ τὸν ἔφερε σὲ δεινὴ ἐσωτερικὴ ἀντίθεση πρῶτα καὶ σὲ ἀμεί- λικτη σύγκρουση μὲ τὸ περιβάλλον του ὕστερα. Οἱ τραγικὲς ἀντινομίες ποὺ βοσκοῦ- σαν τὴν ψυχήν του καὶ τὸ πνεῦμα του συναγωνίζονται τὸ ἠθικό, πολιτικό, ἐπιστημονι- κό, δηλ. τὸ φιλοσοφικό του μέγεθος. Ὁ Τζιάκομο Λεοπάρντι) (1798 - 1837), ὁ ὡραῖος τραγουδιστὴς τοῦ σκληροῦ ἀν- θρώπινου πεπρωμένου, ὕμνησε στὸ πρόλογο τῆς μεταφράσεώς του τὸν Πλήθωνα ὡς ὁ- ξύ, γλαφυρό, βαθυνούστατο κριτικό, εὐκλεῆ φιλόσοφο, περίβλεπτο ἕλληνα, σπάνιας µεγαλοφυίας. Ἐννοῶ τὴ μετάφραση στὰ ἰταλικὰ ἀπὸ τὸ Λεοπάρντι τῆς µονωδίας τοῦ Πλήθωνα « Ἐπὶ τῇ ἀοιδίμῳ δεσποίνῃ Ὑπομονῇ», γιὰ νὰ δώσω ἕνα μικρὸ δεῖγμα ποὺ ἐ- πιβεβαιώνει τὸν προφητικὸ λόγο τοῦ Ἑρμωνύμου πὼς οἱ ἐραστὲς τῆς φιλοσοφίας του θὰ διασπαροῦν στὶς ἐσχατιὲς τῆς οἰκουμένης. Ὃ σύγχρονός του οὑμανιστὴς Φραντζέ- σκο Φίλελφο θὰ τὸν ὀνομάσει «ἀρετῆς ἔμψυχον ἄγαλμα», ὁ Γρηγόριος ὁ Μοναχὸς «ὑ- ψηλῆς φιλοσοφίας καθηγεμόνα» καὶ ὁ μαθητής του καρδινάλιος Βησαρίων «ἄνδρα ποὺ μαζὶ μὲ τὸν Πλάτωνα --ᾱἄν ἐξαιρεθῆ ὁ ᾿Αριστοτέλης--- σοφώτερο δὲν ἐγέννησε ἡ Ἑλ- λάδα». Τοῦ Πλήθωνα δύο ἦταν τὰ μεγάλα πρότυπα: ὁ Πλάτων καὶ κυρίως ὁ ἀρχηγὸς τοῦ Νεοπλατωνισμοῦ, ὁ Πλωτῖνος. Ὅπως ὁ Πλάτων ἔτσι καὶ ὁ Πλήθων ἵσταται μπροστὰ στὸ καίριο ἐρώτημα: πῶς θὰ πρέπει νὰ ὀργανωθῆ ἡ πολιτεία, ὥστε νὰ μὴν ἀπομακρύνεται ἀπὸ τὸν κόσμο τῶν ἰ- δεῶν καὶ νὰ μὴν ἐκφυλίζεται. Τὰ ἔργα: «Λόγος πρὸς τὸν βασιλέα Ἐμμανουῆλον περὶ τῶν ἐν Πελοποννήσῳ πραγμάτων» καὶ «Νόμων συγγραφή» ἀποκαλύπτουν τὶς πολι- τειακὲς ἀντιλήψεις τοῦ Πλήθωνα καὶ συγχρόνως τὴ βαθύτατη ἐπήρεια ποὺ ἄσκησε σ᾽ αὐτὸν ὁ μέγας ἀθηναῖος φιλόσοφος. Μιὰ ἄριστη νοµοθεσία --- «περὶ τῆς ἀρίστης νοµο- θεσίας» ἦταν ὁ τίτλος τοῦ «Νόμων συγγραφή», ἀναφέρει ὁ αὐστηρὸς ἐπικριτής του Γε- ώργιος Σχολάριος, ὁ πατριάρχης Γεννάδιος-- ἐκφράζει τὶς βασικὲς ἀρχὲς ποὺ θὰ στή- ριζαν μιὰ εὕρυθμα λειτουργοῦσα πολιτεία. Στρατιωτικὴ ὀργάνωση καὶ οἰκονομικὴ ἐξυ- . Ὁ κ. Γρηγόριος Κωσταρᾶς εἶναι καθηγητής της Φιλοσοφίας στὸ Πανεπιστήµιο ᾿Αθηνῶν. (1) Ἡ ἐρίτιμη κ. Φωφὼ Μ. Μαλαίνου μᾶς ἔδωσε (1974) μιὰ ἔξοχη μετάφραση τῶν «Στοχα- σμῶν» τοῦ σπουδαίου αὐτοῦ ἰταλοῦ ποιητῆ καὶ φιλοσόφου.