Δρ ΑΝΝΑ ΚΕΛΕΣΙΔΟΥΣ «Κτῆμα... τοῖς ἐθέλουσιν... ὡς κάλλιστα καὶ ἄριστα... ζῆν» Πρόθεσή μου εἶναι νὰ παρουσιάσω κάποιες ἀπὸ τὶς θέσεις τοῦ Γ. Γεμιστοῦ ἤ Πλήθωνα, ποὺ μοῦ ἔμειναν ἀπὸ μιὰ μὴ σχολαστική, ἀλλὰ γόνιμη ἐπαφὴ μὲ τὸ ἔργο του. Ἢ ἐπανάληψη εἶναι καὶ ἀνάληψη ἤ, ὅπως θὰ ἔλεγε ὁ Ηερε!, μέρος μιᾶς περιουσίας «σὲ αὐτοσυνείδητη λογικότητα ποὺ ἀνήκει σὲ μᾶς, στὸν τωρινὸ κόσμο» καὶ δὲν ἐβλάστησε μόνο ἀπὸ τὸ ἔδαφος τοῦ παρόντος, ἀλλὰ «εἶναι καὶ μία κληρονομιά» ἀπὸ τὸ παρελθόν(!) Ἡ μελέτη τῆς ἱστορίας τῆς Φιλοσοφίας δικαιώνεται, ὅταν εἶναι σύλληψη τοῦ ἱστορικοῦ ἀνθρώπου ποὺ «ἐξελίσσει τὴ σύλληψη τοῦ σύγχρονου ἀνθρώπου», δἠλαδὴ ὅταν εἶναι «ξαναστέγασμα κάτω ἀπὸ βασικὲς ἀρχές, ποὺ θέτουν κυρίως προβλήματα κι ἔτσι ἀρχὲς ποὺ ἡ διαχρονική τους σημασία αἴρει τὴν ἀντινομία παλαιοῦ -νέου»ί». ὋὉ ἴδιος ὁ.Πλήθων, ἄλλωστε, ὅπως γενικὰ οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες, ἤθελε τὸ ἔργο του «κτῆμα ἀεί προκεισόμενο(ν) τῶν ἀνθρώπων τοῖς ἐθέλουσιν ἄν καὶ ἰδίᾳ καὶ κοινῇ τὸν αὐτῶν βίον ὡς κάλλιστά τε καὶ ἄριστα καθισταμένοις ζῆν». Ἢ ἀποθησαύριση αὐτὴ ἀπὸ τὸν πλήθωνικο φιλοσοφικὸ στοχασμό ἀφορᾶ βασικὲς ἀρχὲς τῆς ἀνθρώπινης γνωστικῆς δραστηριότητας καὶ συμπεριφορᾶς: 1) 'Ο Πλήθων ἐπιτάσσει τὴν προτεραιότητα τῆς γνώσης τῆς φύσης καὶ τῆς δύναμης, τοῦ «τί ἐστίν», ἀπέναντι στὴ λειτουργία, στὸ «χρήσασθαι»: «ἔχει γὰρ οὕτω καὶ περὶ ὁτουοῦν τῶν ἄλλων σκευῶν τε καὶ χρημάτων παντοδαπῶν' ὅτου ἄν τις μὴ τήν τε φύσιν καὶ δύναμιν τύχοι εἰδώς, οὐδ ̓ ἂν χρήσασθαι οἷός τ ̓ εἴη τῷ τοιούτῳ ὡς δεῖ» (Νόμοι Α 22). . | 2) Ἐπιμένει στὸν κριτικὀ ἔλεγχο κάθε γνώσης καὶ στὴν ἀπόρριψη τῆς ἀβασάνιστης καὶ «ἀλλοτρίας» μάθησης: «Λογισμοί... ὀρθῶς περαινόμενοι... παρέχουσι... αὖτοὺς τῷ ἀεί βουλομένῳ περὶ τῶν αὐτῶν ζητεῖν καὶ σκοπεῖσθαι ...οἰκείαν, οὐκ ἀλλοτρίαν, τὴν ἐπιστήμην κτώμενον» (Α 36). Καὶ στὶς δύο περιπτώσεις βέβαια ὁ Πλήθων βρίσκεται στὴ γραμμὴ τῶν «παλαιῶν» φιλοσόφων, αὐτῶν ποὺ ἡ σκέψη τους, φρόνηση καὶ γνώση συνάμα, ἀπέρριπτε τὸ τυχαῖο («εἰκῇ») γιὰ τὸ ὀρθό, τὸ πρόχειρο γιὰ τὸ τελεσφόρο. 3) Στὴν ἴδια θεματικὴ ἀνήκει ἡ ἰδέα τῆς συνάρτησης τῆς τελειότητας ἑνὸς ἔργου μὲ τὴν προσωπικὴ ἐργασία τοῦ δημιουργοῦ: ἡ πρόοδος ἐξαρτᾶται ἀπὸ «τὸν; λόγον τὸν κατὰ τῆς μεταχειρίσεως». « Ἢ ἄν αὐτὰ οἱ δημιουργοῦντες ἑκάστοτε ἐργάζονται, καὶ ᾱπαντα ἀεὶ τελειούμενα». 4) Ὁ Πλήθων βλέπει τὴ σχέση ζωῆς καὶ δημιουργίας ὡς ἄρρηκτη ἑνότητα: «οὐδέ... ζῆν ἐστιν ἐν τῷ πάμπαν ἀργεῖν» (Α 116). 5) Γιὰ τὸ φιλόσοφο βέβαια τοῦ Μυστρᾶ ἡ τελειότητα δὲν εἶναι τυχαῖο γεγονός, ἀλλὲ ἀποτέλεσμα τῆς συνεργίας μιᾶς «πρεσβυτέρας ἐνεργείας»: «οὐδ ̓ ἄν τὰ τελειούμενα αὐτὰ ὑφ ̓ αὐτῶν τελειοῦσθαι" οὐδεμίαν γὰρ ἂν δύναμιν ἐς ἐνέργειαν χωρεῖν, μὴ οὐκ ὑφ ̓ ἐτέρας ἑνοργείας πρεσβυτέρας προβιβαζομένην» (Α 110). Ἢ πληθωνικὴ ἀντίληψη γιὰ τὴν τελειότητα φαίνεται ξένη στὴν ἐποχή μας, ὅπου ἀ- Ἤ Δρ. Αννα Κελεσίδου εἶναι διευθύντρια τοῦ Κέντρου ̓Ερεύνης τῆς "Ἑλληνικῆς Φιλοσοφίας » τῆς ̓Ακαδημίας ̓Αθηνῶν. (1) Βλ. Εἰσαγωγὴ στὴν Ἱστορία τῆς Φιλοσοφίας, Σημειώσεις τῆς Χαϊδελβέργης, μτφρ. Ν. Ψημμένου, «Νέα 'Ἑστία» 1975, 10-11. (2) Ρ. Εοι]αιίς, Ίνα Ὠἱαιεοίίφιιε, Ρ.Ι.Ε. 1966, 82. (3) Αννα Κελεσίδου, «Λόγοι» καὶ Μαθήσεις «πρὸς ἀρετήν» στοὺς πληθωνικούς Νόμους, «Λακωνικαί Σπουδαί» 7 (1983) 48. (4) Νόμων συγγραφή, ΡΙΕΙΜΟΠ. Τγαϊιό 465 Ιοἱς, (. Αἰεχᾶπάτε, μτφρ. Ρε 556 Ἠακκογι, Απισίθγάαπι 1966, Α 4].