Δρ ΑΝΝΑ ΚΕΛΕΣΙΔΟΥΣ «Κτῆμα... τοῖς ἐθέλουσιν... ὡς κάλλιστα καὶ ἄριστα... ζῆν» Πρόθεσή µου εἶναι νὰ παρουσιάσω κάποιες ἀπὸ τὶς θέσεις τοῦ Γ. Γεμιστοῦ ἤ Πλή- θωνα, ποὺ μοῦ ἔμειναν ἀπὸ μιὰ μὴ σχολαστική, ἀλλὰ γόνιμη ἐπαφὴ μὲ τὸ ἔργο του. Ἢ ἐπανάληψη εἶναι καὶ ἀνάληψη ἤ, ὅπως θὰ ἔλεγε ὁ Ηερε!, µέρος μιᾶς περιουσίας «σὲ αὐ- τοσυνείδητη λογικότητα ποὺ ἀνήκει σὲ μᾶς, στὸν τωρινὸ κόσμο» καὶ δὲν ἐβλάστησε µόνο ἀπὸ τὸ ἔδαφος τοῦ παρόντος, ἀλλὰ «εἶναι καὶ µία κληρονομιά» ἀπὸ τὸ παρελθόν(!) Ἡ µελέτη τῆς ἱστορίας τῆς Φιλοσοφίας δικαιώνεται, ὅταν εἶναι σύλληψη τοῦ ἱστορικοῦ ἀνθρώπου ποὺ «ἐξελίσσει τὴ σύλληψη τοῦ σύγχρονου ἀνθρώπου», δη- ᾿λαδὴ ὅταν εἶναι «ξαναστέγασµα κάτω ἀπὸ βασικὲς ἀρχές, ποὺ θέτουν κυρίως προβλή- ματα κι ἔτσι ἀρχὲς ποὺ ἡ διαχρονική τους σημασία αἴρει τὴν ἀντινομία παλαιοῦ -νέου»ί». ὋὉ ἴδιος ὁ.Πλήθων, ἄλλωστε, ὅπως γενικὰ οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες, ἤθελε τὸ ἔργο του «κτῆμα ἀεί προκεισόµενο(ν) τῶν ἀνθρώπων τοῖς ἐθέλουσιν ἄν καὶ ἰδίᾳ καὶ κοινῇ τὸν αὐ- τῶν βίον ὡς κάλλιστά τε καὶ ἄριστα καθισταμένοις ζῆν». Ἢ ἀποθησαύριση αὐτὴ ἀπὸ τὸν πλήθωνικο φιλοσοφικὸ στοχασμό ἀφορᾶ βασικὲς ἀρχὲς τῆς ἀνθρώπινης γνωστικῆς δραστηριότητας καὶ συμπεριφορᾶς: 1) 'Ο Πλήθων ἐπιτάσσει τὴν προτεραιότητα τῆς γνώσης τῆς φύσης καὶ τῆς δύνα- µης, τοῦ «τί ἐστίν», ἀπέναντι στὴ λειτουργία, στὸ «χρήσασθαι»: «ἔχει γὰρ οὕτω καὶ πε- ρὶ ὁτουοῦν τῶν ἄλλων σκευῶν τε καὶ χρημάτων παντοδαπῶν' ὅτου ἄν τις μὴ τήν τε φύ- σιν καὶ δύναμιν τύχοι εἰδώς, οὐδ᾽ ἂν χρήσασθαι οἷός τ᾽ εἴη τῷ τοιούτῳ ὡς δεῖ» (Νόμοι Α 22). . | 2) Ἐπιμένει στὸν κριτικὀ ἔλεγχο κάθε γνώσης καὶ στὴν ἀπόρριψη τῆς ἀβασάνι- στης καὶ «ἀλλοτρίας» μάθησης: «Λογισμοί... ὀρθῶς περαινόµενοι... παρέχουσι... αὖ- τοὺς τῷ ἀεί βουλομένῳ περὶ τῶν αὐτῶν ζητεῖν καὶ σκοπεῖσθαι ...οἰκείαν, οὐκ ἀλλο- τρίαν, τὴν ἐπιστήμην κτώμενον» (Α 36). Καὶ στὶς δύο περιπτώσεις βέβαια ὁ Πλήθων βρίσκεται στὴ γραμμὴ τῶν «παλαιῶν» φιλοσόφων, αὐτῶν ποὺ ἡ σκέψη τους, φρόνηση καὶ γνώση συνάμα, ἀπέρριπτε τὸ τυ- χαῖο («εἰκῇ») γιὰ τὸ ὀρθό, τὸ πρόχειρο γιὰ τὸ τελεσφόρο. 3) Στὴν ἴδια θεματικὴ ἀνήκει ἡ ἰδέα τῆς συνάρτησης τῆς τελειότητας ἑνὸς ἔργου μὲ τὴν προσωπικὴ ἐργασία τοῦ δημιουργοῦ: ἡ πρόοδος ἐξαρτᾶται ἀπὸ «τὸν; λόγον τὸν κατὰ τῆς μεταχειρίσεως». « Ἢ ἄν αὐτὰ οἱ δημιουργοῦντες ἑκάστοτε ἐργάζονται, καὶ ᾱ- παντα ἀεὶ τελειούμενα». 4) Ὁ Πλήθων βλέπει τὴ σχέση ζωῆς καὶ δημιουργίας ὡς ἄρρηκτη ἑνότητα: «οὐδέ... ζῆν ἐστιν ἐν τῷ πάμπαν ἀργεῖν» (Α 116). 5) Γιὰ τὸ φιλόσοφο βέβαια τοῦ Μυστρᾶ ἡ τελειότητα δὲν εἶναι τυχαῖο γεγονός, ἀλ- λὲ ἀποτέλεσμα τῆς συνεργίας μιᾶς «πρεσβυτέρας ἐνεργείας»: «οὐδ᾽ ἄν τὰ τελειούμενα αὐτὰ ὑφ᾽ αὐτῶν τελειοῦσθαι" οὐδεμίαν γὰρ ἂν δύναμιν ἐς ἐνέργειαν χωρεῖν, μὴ οὐκ ὑφ᾽ ἐ- τέρας ἑνοργείας πρεσβυτέρας προβιβαζομένην» (Α 110). Ἢ πληθωνικὴ ἀντίληψη γιὰ τὴν τελειότητα φαίνεται ξένη στὴν ἐποχή μας, ὅπου ἀ- » Ἤ Δρ. Αννα Κελεσίδου εἶναι διευθύντρια τοῦ Κέντρου ᾿Ερεύνης τῆς "Ἑλληνικῆς Φιλοσοφίας τῆς ᾽Ακαδημίας ᾿Αθηνῶν. (1) Βλ. Εἰσαγωγὴ στὴν Ἱστορία τῆς Φιλοσοφίας, Σηµειώσεις τῆς Χαϊδελβέργης, µτφρ. Ν. Ψημμένου, «Νέα 'Ἑστία» 1975, 10-11. (2) Ρ. Εοι]αιίς, Ίνα Ὠἱαιεοίίφιιε, Ρ.Ι.Ε. 1966, 82. (3) Αννα Κελεσίδου, «Λόγοι» καὶ Μαθήσεις «πρὸς ἀρετήν» στοὺς πληθωνικούς Νόμους, «Λακωνικαί Σπουδαί» 7 (1983) 48. (4) Νόμων συγγραφή, ΡΙΕΙΜΟΠ. Τγαϊιό 465 Ιοἱς, (. Αἰεχᾶπάτε, µτφρ. Ρε 556 Ἠακκογι, Απισίθγάαπι 1966, Α 4].