ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Τ. ΡΟΖΟΣ Γεώργιος Πλήθων Γεμιστὸς καὶ Γεώργιος Σχολάριος (Μιὰ πνευματικὴ ἀντιπαράθεση ποὺ σημάδεψε τὸν Ἑλληνισμὸ) Ὃ 15ος αἰώνας μ.Χ. ὑπῆρξε, χωρὶς ἀμφι- βολία, ἕνας ὁριακὸς αἰώνας στὴν ἱστορία τόσο τοῦ ἑλληνισμοῦ ὅσο καὶ τῆς Δύσης. Μὲ τὸ πέσιµο τῆς αὐτοκρατορίας καὶ τῆς βασιλεύουσας (1453) σημειώνονται μιὰ σει- ρὰ ἀπὸ μεταβολὲς καὶ μετακινήσεις, ποὺ δίνουν μιὰ ὁλότελα νέα ἐμφάνιση στὴν πνευματικὴ καὶ πολιτιστικὴ ὄψη τῆς Εὐρώ- πης. Γιὰ πρώτη φορά, ὁμαδικά, οἱ ἕλληνες λόγιοι ἔρχονται στὴν Ἰταλία καὶ ἡ ἑλληνι- κὴ γλώσσα ἀρχίζει νὰ γίνεται γνωστή. Πο- λὺ ὅμως πρὶν συμβοῦν ὅλα αὐτά, ἀπὸ τὶς ἀρχὲς τοῦ αἰώνα, στὸ χῶρο τῆς συρρικνω- µένης αὐτοκρατορίας ἄρχισαν ὁρισμένες διαδικασίες --σὲ ὑψηλὸ πνευματικὸ ἐπίπεδο-- ποὺ προετοίµασαν ἀλλὰ καὶ προκάλεσαν αὐτὴ τὴν εὐρύτερη ἄνθιση, πού, τελικά, βρῆκε τὸ δρόµο της καὶ τὴν ὁ- πριστική της διαμόρφωση στὴ Δύση. Τότε στὸ Βυζάντιο ἔκανε τὴν παρουσία της μιὰ ὀλιγάριθμη ὁμάδα ἀπὸ ὑψηλῆς στάθµης προσωπικότητες, ποὺ ἐπηρέασε βαθύτατα τὰ γεγονότα ποὺ προηγήθηκαν ἀλλὰ καὶ ἐπακολούθησαν τῆς Αλωσης()). Τ᾽ ὅτι τὰ µέλη τῆς ὀλιγάριθμης αὐτῆς ὁμά- δας λίγο ἤ καθόλου δὲν συμφωνοῦσαν µε- ταξύ τους καὶ τὸ καθένα ἀκολουθοῦσε δι- κούς του δρόμους καὶ δική του πολιτικὴ εἷ- ναι ἕνα γεγονός. Τ᾽ ὅτι, σὲ κρίσιµες στιγ- μές, ἦρθαν σὲ σύγκρουση μεταξύ τους καὶ διαφώνησαν ἀνοιχτὰ εἶναι ἄλλη μιὰ ἁλή- θεια, ποὺ δὲν πρέπει νὰ μᾶς διαφεύγει. "Αν, ἀκόμα καὶ σήµερα, μὲ δυσκολία θὰ κατα- λήξουμε νὰ ποῦμε μὲ βεβαιότητα ποιὸς εἶχε τὸ δίκαιο μὲ τὸ μέρος του, ὁ Μάρκος ὁ Εὐ- γενικὸς π.χ. ἤ ὁ Βησσαρίων, δὲν θὰ δυσκο- λευθοῦμε σὲ τοῦτο: Ἣ μεγαλύτερη μορφὴ τῆς ἐποχῆς ἦταν ὁ Γεώργιος Πλήθων Γεμι- στὸς (13660; --- 1452). Σ᾽ αὐτὸ δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξει ἀντίρρηση. ᾿Αλλὰ τὸ ἐρώτημα ποὺ ἀνακύπτει σχετι- κὰ μὲ τὴν προσωπικότητα τοῦ ἀνδρὸς αὐὖ- τοῦ μὲ τὴν πολύπλευρη δραστηριότητα καὶ τὴν κυριολεκτικὰ ἐκπληχτικὴ διανοητική του ρώμη εἶναι τοῦτο: Πῶς διαμορφώθηκε ἕνα τέτοιο μεγάλο πνεῦμα σ᾽ ἕνα κόσμο σύγχυσης καὶ παρακμῆς; Πῶς συνέβη μέ- σα ἀπὸ τὸ φανατισμό, τὴν θρησκευτικὴ μο- νομέρεια, τὸ χάος καὶ τὸ πνεῦμα τῆς ἧττο- πάθειας νὰ γεννηθεῖ αὐτὴ ἡ νηφάλια καὶ κατασταλαγμένη μορφή; Μήπως, μ᾽ αὖ- τήν, ἡ καταπιεσμένη καὶ διαστρεβλωμένη, ὡς τότε, ἑλληνικότητα ἔπαιρνε ἐκδίκηση γιὰ ὅσες ταπεινώσεις καὶ παραποιήσεις εἷ- χε ὑποστεῖ, Πῶς ἀλλιῶς νὰ ἐξήγήσουμε, πώς, τὴν ὥρα ποὺ ἔπαιρνε νὰ ξεψυχήσει ἡ πολύπαθη καὶ παραπαίουσα αὐτοκρατο- ρία, γεννιότανε ἕνας ἀληθινὰ μεγάλος ἕλ- ληνας φιλόσοφος; Ναί. Ὃ Πλήθως ἔκπρο- σωποῦσε αὐθεντικὰ το ἑλληνικὸ πνεῦμα καὶ ὁ ἴδιος ἔνιωθε µέσα του ν᾽ ἀναβιώνει ἡ ἑλληνικὴ ἀρχαιότητα σ᾽ ὅλη της τὴν πα- λαιὰ δόξα. ᾽Απ᾿ αὐτόν, τέλος, μέλλονταν νὰ ξεκινήσει ἡ πνευματικὴ ἀναγέννηση στὴν Δύση, καὶ ἦταν αὐτὸς ποὺ «πέρασε» τὸν Πλάτωνα σ᾽ αὐτήν. Χωρὶς ἀμφιβολία ὁ Γ. Γεμιστὸς ἦταν ὁ «μεγαλύτερος θιασώτης τοῦ ἑλληνισμοῦ»/2 στὰ τελευταῖα χρόνια τοῦ Βυζαντίου. Εἶχε γεννηθεῖ στὴν Κωνσταντινούπολη γύρω στὰ 1360 καὶ εἶχε ζήσει ἕνα διάστημα στὴν “᾿Αδριανούποληῃ, πρωτεύουσα τοῦ Σουλτά- νου. Ἐκεῖ γνώρισε πολλὰ γύρω ἀπὸ τὴν θρησκεία τοῦ ᾿Ισλάμ, τὸν ᾿Ιουδαϊσμὸ, ἀκό- μα καὶ τὸν Ζωροαστρισμό, πού, ἀργότερα, ἐπηρέασαν τὸ ἔργο του. Τὸν ἴδιο καιρὸ εἶχε ἀρχίσει νὰ μελετάει τὸν Πλάτωνα καί, ὅ- ταν γύρισε στὴν Κωνσταντινούπολη, ἄρχι- σε νὰ διδάσκει κα:ινοφανεῖς θεωρίες ἐμ- πνευσµένες ἀπὸ τὸν µεγάλο του διδάσκα- λο. Γρήγορα οἱ διδασκαλίες του προκάλε- σαν τὸ ἐνδιαφέρον τῶν διανοουμένων τῆς Βασιλεύουσας, ἀλλὰ καὶ θεωρήθηκαν σκανδαλώδεις ἀπὸ πολλούς. Λίγο μετὰ τὸ 1400 ὁ αὐτοκράτορας Μα- νουήλ Β΄ τοῦ συνέστησε ν᾿ ἀποσυρθεῖ ἀπὸ τὴν πρωτεύουσα. Αὐτὸς φεύγει καὶ ἔρχεται στὸ Μυστρᾶ, ὅπου ἐξασφαλίζει τὴν προ- 1) Οἱ πιὸ διακεκριμένοι ἦσαν οἱ 4 Γεώργιοι (Σχολάριος, ᾽Αμοιρούτζης, Τραπεζούντιος καὶ Γεμιστός) καὶ οἱ Βησσαρίων, ἀπὸ τὴν Τραπεζοῦντα, Μάρκος ὁ Εὐγενικὸς καὶ Ἰσίδωρος μητρο- πολίτης Κιέβου (ἴδε Ράνσιμαν 240). 2) Στῆβεν Ράνσιμαν «Ἢ µεγάλη ἐκκλησία ἐν αἰχμαλωσία», τόμοι ΑΒ, ἐκδόσεις Μπεργα- δῆ, ᾿Αθήνα 1979, σελ. 268.