ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Πλήθωνας: Ὃ Νεοέλληνας Ἐπίγονος ταν άραγε στὸν Μυστρᾶ ὁ Πλήθωνας, ὅταν γιὰ πρώτη φορὰ ἔθεσε τὴν αὐθεντικὴ βίωση τῆς ἐλευθερίας στὴν ὑπηρεσία τοῦ ἀπόλυτου ἀγαθοῦ; Κι ἄν δὲν ἦταν στὸ Μυστρᾶ ὁ Πλήθωνας, ἦταν ἐκεῖ ἡ καρδιά του. Ὁ Μυστρᾶς ἦταν γιὰ τὸν Πλήθωνα αὐτὸ ποὺ δὲν ἦταν κι οὔτε μποροῦσε νὰ γίνει πιὰ ἡ μυθικὴ πρωτεύουσα τοῦ Βυζαντίου, ἡ Κωνσταντινούπολη, δηλαδὴ ἡ ἀπαρχὴ τῆς νεοελληνικῆς ἐθνικῆς συνείδησης, ἡ ἐπαναστατικὴ ἀνασύνταξη τῆς κλασσικῆς παράδοσης γιὰ τὴν σφυρηλάτηση ἑνὸς καινούργιου ἱστορικοῦ χρόνου. Δὲν ἤξερε ἴ ἴσως ὁ Πλήθωνας --- κι οὔτε μποροῦσε νὰ ξέρει --- ὅτι μὲ τὴν σκέψη του αὐτὴ θεμέλιωνε μιὰ μεγαλειώδη γέφυρα, γιὰ νὰ πορευτεῖ ἡ ἀνθρώπινη σκέψη ἀπὸ τὸν Πλάτωνα μέχρι τὸν Κάντ. Ἣ ὑπηρεσία τοῦ ἀγαθοῦ καταλυεῖ τὴν ἀναγκαιότητα γιὰ τὸν Πλήθωνα, ὄχι μὲ τὴν ἔννοια ὅτι τίθεται ἔξω ἀπὸ τὸ ἁδάμαστο κύρος τοῦ νόμου της, ἀλλὰ μὲ τὴν ὑποταγὴ τῆς σὲ μιὰν ἄλλην ἀναγκαιότητα, πιὸ οὐσιαστικὴ καὶ περισσότερο κρίσιμη, δηλαδὴ στὴν θέληση τῶν Θεῶν. Ὃ μεγάλος μοναχὸς τῆς Καινισβέργης (ὁ Κάντ) θὰ διδάξει ὕστερα ἀπὸ τρεῖς ἥμισυ αἰῶνες, ὅτι ὅποιος συμμορφώνεται μὲ τὴν ἤθικὴ ἐπιταγή, ὑπόκειται ταυτόχρονα καὶ στὴν φυσικὴ ἀναγκαιότητα τοῦ κόσμου τῶν φαινομένων καὶ στὴν ἰδιότυπη ἀναγκαιότητα τῆς ἠθίκῆς. ̓Απὸ τὴ θέση τοῦ Πλήθωνα γιὰ τὴν ἐλευθερία σὰν γέννημα στοὺς κόλπους μιᾶς ἀναγκαιότητας (τῆς ἀναγκαιότητας τοῦ ἀγαθοῦ) μέχρι τὴν αὐτονομία τῆς ἠθικῆς τοῦ Κάντ δὲν προχώρησε πολὺ ἡ ἀνθρώπινη σκέψη. Ὃ Πλήθωνας στὴν προσπάθειά του νὰ προσεγγίσει --- ἀλλὰ καὶ νὰ ὑπερβῆη --- τὴν αἰτιοκρατικὴ ἀντίληψη τῶν στωϊκῶν γιὰ τὴν ἐλευθερία καὶ τὸ μεταφυσικὸ πρότυπο τοῦ νεοπλατωνισμοῦ, φαίνεται νὰ ὑποστηρίζει ὅτι ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι ἀπόλυτα κύριος τῆς μοίρας του, ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὶς ἐξωτερικὲς αἰτίες, ἔστω κι ἄν διαθέτει τὴν δύναμη νὰ ἐλέγχει τὶς πράξεις του. Μὲ τὴ θέση του αὐτή, ὁ βαρύγδουπος νόμος τῆς αἰτιοκρατίας μετριάζεται, ἐνῶ διαφαίνεται ὁ χῶρος τῆς αὐτοτελοῦς --- ἤ τῆς σχετικὰ αὐτοτελοῦς --- εὐθύνης τῶν ἆτομικῶν συνειδήσεων. Μὲ τὶς ἠθικὲς κυρώσεις --- γιὰ τὴν νεοπλατωνικὴ φύση τοῦ Πλήθωνα τὸ κακὸ δὲν ἀποτελεῖ αὐτοτελῆ ἀρχὴ --- ἐπιδιώκεται ἡ ἐπαναφορὰ στὴν ἔλευθερία. Ἡ θέση γιὰ τὴν ἀλήθεια τοῦ μεγάλου αὐτοῦ ἀρνητὴ τῆς ̓Ορθοδοξίας καὶ τοῦ Βυζαντίου, ποὺ φυλλορροοῦσε κάτω ἀπὸ τὴν φριχτὴ προέλαση τῆς ̓Ασίας, εἶναι ἰδιότυπη ἀλλὰ καὶ ἐξαιρετικὰ κρίσιμη. “Ὅπως ἡ ἐλευθερία βιώνεται σὰν καθυποταγἡ στὴν ὕψιστη ἀναγκαιότητα τοῦ ἀγαθοῦ, ἔτσι καὶ ἡ ἀλήθεια τίθεται σὰν ἡ ἐλευθερία ποὺ παρέχει στὸ ἀνθρώπινο πνεῦμα ἡ θεία βούληση νὰ τὴν ἀναζητήσει, ἀποκαλύπτοντας ἀκόμη καὶ τὰ πιὸ ἀτομικά της μυστικὰ καὶ τὴν ἀδάμαστη οὐσία τοῦ νόμου της... Ὁ Πλήθωνας θ ̓ ἀντικρούσει τὸν Πρωταγόρα καὶ τὴν θέση του ὅτι ὅλα εἶναι ἀληθινά, ἀφοῦ «πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος», ἀλλὰ θ ̓ ἀποκρούσει καὶ τὴν διδαχὴ τοῦ Πύρρωνα ὅτι τίποτε δὲν εἶναι ἀληθινό, ἀφοῦ ἡ πράξη τοῦ ἀνθρώπου ἐλαύνεται ἀπὸ τὴν συνήθεια. Ὅμως ὅπως στὴν περίπτωση τῆς ἐλευθερίας ἔτσι καὶ στὴν περίπτωση τῆς ἀλήθειας, δεχόμενος ὁ Πλήθωνα ὅτι τὰ μέλλοντα ἔχουν προκαθορισθεῖ ἀπὸ αἰτίες μὲ τὶς ἀπαρχές τους στὴν αἰωνιότητα, φαίνεται νὰ περιορίζει τὴν ἀναγκαιότητα στὸν κόσμο τῶν φαινομένων προβάλλοντας ταυτόχρονα τὴν ἔννοια τοῦ ἀγαθοῦ, χωρὶς νὰ κατανοεῖ -- ἤ διαισθανόμενος ἴσως ἄδηλα -- τὴν πλατωνικὴ ἀντίληψη γιὰ τὸ «μεταξύ». Στὸ σύστημα τῆς φυσικῆς αἰτιοκρατίας τοῦ Πλήθωνα δὲν εἶχε θέση τὸ στοιχεῖο τοῦ «ἀόριστου» καὶ τοῦ «αὐτόματου», δηλαδὴ τοῦ παράλογου ἤ τοῦ τυχαίου ποὺ διέκρινε ὁ ̓Αριστοτέλης στὴν αἰτιοκρατικὴ τελεολογία τοῦ σύμπαντος. Γιὰ τὸν Πλήθωνα, ὁ ̓Αριστοτέλης δὲν μποροῦσε νὰ διαβλέψει -- ἤ διέβλεπε ἴσως ἄδηλα --- τὴν πλατωνικὴ ἀντίληψη γιὰ τὴν ψυχὴ καὶ τὴν αἰωνιότητα τοῦ κόσμου -- καὶ