ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Πλήθωνας: Ὃ Νεοέλληνας Ἐπίγονος ταν άραγε στὸν Μυστρᾶ ὁ Πλήθωνας, ὅταν γιὰ πρώτη φορὰ ἔθεσε τὴν αὐθεντι- κὴ βίωση τῆς ἐλευθερίας στὴν ὑπηρεσία τοῦ ἀπόλυτου ἀγαθοῦ; Κι ἄν δὲν ἦταν στὸ Μυ- στρᾶ ὁ Πλήθωνας, ἦταν ἐκεῖ ἡ καρδιά του. Ὁ Μυστρᾶς ἦταν γιὰ τὸν Πλήθωνα αὐτὸ ποὺ δὲν ἦταν κι οὔτε μποροῦσε νὰ γίνει πιὰ ἡ μυθικὴ πρωτεύουσα τοῦ Βυζαντίου, ἡ Κωνσταντινούπολη, δηλαδὴ ἡ ἀπαρχὴ τῆς νεοελληνικῆς ἐθνικῆς συνείδησης, ἡ ἐπανα- στατικὴ ἀνασύνταξη τῆς κλασσικῆς παράδοσης γιὰ τὴν σφυρηλάτηση ἑνὸς καινούρ- γιου ἱστορικοῦ χρόνου. Δὲν ἤξερε ἴ ἴσως ὁ Πλήθωνας --- κι οὔτε μποροῦσε νὰ ξέρει --- ὅτι μὲ τὴν σκέψη του αὐτὴ θεμέλιωνε μιὰ μεγαλειώδη γέφυρα, γιὰ νὰ πορευτεῖ ἡ ἀνθρώπινη σκέψη ἀπὸ τὸν Πλάτωνα μέχρι τὸν Κάντ. Ἣ ὑπηρεσία τοῦ ἀγαθοῦ καταλυεῖ τὴν ἀναγκαιότητα γιὰ τὸν Πλήθωνα, ὄχι μὲ τὴν ἔννοια ὅτι τίθεται ἔξω ἀπὸ τὸ ἁδάμαστο κύρος τοῦ νόμου της, ἀλλὰ μὲ τὴν ὑποταγὴ τῆς σὲ μιὰν ἄλλην ἀναγκαιότητα, πιὸ οὐσιαστικὴ καὶ περισσότε- ρο κρίσιµη, δηλαδὴ στὴν θέληση τῶν Θεῶν. Ὃ μεγάλος μοναχὸς τῆς Καινισβέργης (ὁ Κάντ) θὰ διδάξει ὕστερα ἀπὸ τρεῖς ἥμισυ αἰῶνες, ὅτι ὅποιος συμμορφώνεται μὲ τὴν ἤ- θικὴ ἐπιταγή, ὑπόκειται ταυτόχρονα καὶ στὴν φυσικὴ ἀναγκαιότητα τοῦ κόσμου τῶν φαινομένων καὶ στὴν ἰδιότυπη ἀναγκαιότητα τῆς ἠθίκῆς. ᾿Απὸ τὴ θέση τοῦ Πλήθωνα γιὰ τὴν ἐλευθερία σὰν γέννημα στοὺς κόλπους μιᾶς ἀναγκαιότητας (τῆς ἀναγκαιότη- τας τοῦ ἀγαθοῦ) μέχρι τὴν αὐτονομία τῆς ἠθικῆς τοῦ Κάντ δὲν προχώρησε πολὺ ἡ ἀν- θρώπινη σκέψη. Ὃ Πλήθωνας στὴν προσπάθειά του νὰ προσεγγίσει --- ἀλλὰ καὶ νὰ ὑπερβῆη --- τὴν αἰτιοκρατικὴ ἀντίληψη τῶν στωϊκῶν γιὰ τὴν ἐλευθερία καὶ τὸ μεταφυσικὸ πρότυπο τοῦ νεοπλατωνισμοῦ, φαίνεται νὰ ὑποστηρίζει ὅτι ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι ἀπόλυτα κύ- ριος τῆς µοίρας του, ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὶς ἐξωτερικὲς αἰτίες, ἔστω κι ἄν διαθέτει τὴν δύ- ναµη νὰ ἐλέγχει τὶς πράξεις του. Μὲ τὴ θέση του αὐτή, ὁ βαρύγδουπος νόμος τῆς αἰτιοκρατίας µετριάζεται, ἐνῶ διαφαίνεται ὁ χῶρος τῆς αὐτοτελοῦς --- ἤ τῆς σχετικὰ αὐτοτελοῦς --- εὐθύνης τῶν ἆτο- μικῶν συνειδήσεων. Μὲ τὶς ἠθικὲς κυρώσεις --- γιὰ τὴν νεοπλατωνικὴ φύση τοῦ Πλή- θωνα τὸ κακὸ δὲν ἀποτελεῖ αὐτοτελῆ ἀρχὴ --- ἐπιδιώκεται ἡ ἐπαναφορὰ στὴν ἔλευθε- ρία. Ἡ θέση γιὰ τὴν ἀλήθεια τοῦ μεγάλου αὐτοῦ ἀρνητὴ τῆς ᾿Ορθοδοξίας καὶ τοῦ Βυ- ζαντίου, ποὺ φυλλορροοῦσε κάτω ἀπὸ τὴν φριχτὴ προέλαση τῆς ᾿Ασίας, εἶναι ἰδιότυπη ἀλλὰ καὶ ἐξαιρετικὰ κρίσιμη. “Ὅπως ἡ ἐλευθερία βιώνεται σὰν καθυποταγἡ στὴν ὕψι- στη ἀναγκαιότητα τοῦ ἀγαθοῦ, ἔτσι καὶ ἡ ἀλήθεια τίθεται σὰν ἡ ἐλευθερία ποὺ παρέχει στὸ ἀνθρώπινο πνεῦμα ἡ θεία βούληση νὰ τὴν ἀναζητήσει, ἀποκαλύπτοντας ἀκόμη καὶ τὰ πιὸ ἀτομικά της μυστικὰ καὶ τὴν ἀδάμαστη οὐσία τοῦ νόµου της... Ὁ Πλήθωνας θ᾽ ἀντικρούσει τὸν Πρωταγόρα καὶ τὴν θέση του ὅτι ὅλα εἶναι ἀληθινά, ἀφοῦ «πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος», ἀλλὰ θ᾽ ἀποκρούσει καὶ τὴν διδαχὴ τοῦ Πύρρωνα ὅτι τί- ποτε δὲν εἶναι ἀληθινό, ἀφοῦ ἡ πράξη τοῦ ἀνθρώπου ἐλαύνεται ἀπὸ τὴν συνήθεια. Ὅμως ὅπως στὴν περίπτωση τῆς ἐλευθερίας ἔτσι καὶ στὴν περίπτωση τῆς ἀλή- θειας, δεχόμενος ὁ Πλήθωνα ὅτι τὰ μέλλοντα ἔχουν προκαθορισθεῖ ἀπὸ αἰτίες μὲ τὶς ἀ- παρχές τους στὴν αἰωνιότητα, φαίνεται νὰ περιορίζει τὴν ἀναγκαιότητα στὸν κόσμο τῶν φαινομένων προβάλλοντας ταυτόχρονα τὴν ἔννοια τοῦ ἀγαθοῦ, χωρὶς νὰ κατανοεῖ -- ἤ διαισθανόµενος ἴσως ἄδηλα -- τὴν πλατωνικὴ ἀντίληψη γιὰ τὸ «μεταξύ». Στὸ σύ- στηµα τῆς φυσικῆς αἰτιοκρατίας τοῦ Πλήθωνα δὲν εἶχε θέση τὸ στοιχεῖο τοῦ «ἀόρι- στου» καὶ τοῦ «αὐτόματου», δηλαδὴ τοῦ παράλογου ἤ τοῦ τυχαίου ποὺ διέκρινε ὁ ᾽Α- ριστοτέλης στὴν αἰτιοκρατικὴ τελεολογία τοῦ σύμπαντος. Γιὰ τὸν Πλήθωνα, ὁ ᾿Αριστοτέλης δὲν μποροῦσε νὰ διαβλέψει -- ἤ διέβλεπε ἴσως ἄδηλα --- τὴν πλατωνικὴ ἀντίληψη γιὰ τὴν ψυχὴ καὶ τὴν αἰωνιότητα τοῦ κόσμου -- καὶ