Δρ. ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΜΠΙΑΡΊΤΖΕΛΙΩΤΗΣ” Ἡ ἑλληνικὴ θρησκεία τοῦ Πλήθωνος ̓Αναθέρμανση καὶ ἔξαρση τοῦ ἑλληνικοῦ, νεοπλατωνικοῦ κυρίως, πνεύματος, αὐτὴ τὴν φορὰ μάλιστα ὑπὸ μορφὴ κινήματος, παρατηρήθηκε κατὰ τοὺς δύο τελευταίους αἰῶνες τοῦ βίου τῆς Αὐτοκρατορίας, κορυφώθηκε δὲ κατὰ τὴν παραμονὴ τῆς πτώσεως τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Κατὰ τὴν τελευταία αὐτὴ περίοδο οἱ Βυζαντινοὶ τόλμησαν νὰ χρησιμοποιήσουν τὸ ὄνομα « Ἕλλην», γιὰ νὰ περιγράΨουν καὶ νὰ χαρακτηρίσουν ἑαυτούς. Καὶ τότε, ὅπως καὶ προηγουμένως, τὸ ἑλληνικὸ πνεῦμα ταυτίστηκε πρὸς τὸν νεοπλατωνισμό, ὥστε νὰ ὁλοκληρωθεῖ ἡ κίνηση ἡ ὁποία ἀπέβλεπε στὴν ὁλοκλήρωση τῶν παγανιστικῶν τάσεων καὶ στὴν ἀνεξαρτητοποίηση τῆς φιλοσοφικῆς διανοήσεως τόσον ἀπὸ τὴν βυζαντινὴ συντηρητικὴ παράδοση, τὸν πλατωνίζοντα χριστιανισμὸ καὶ τὰ κινήματα τοῦ μυστικισμοῦ καὶ τοῦ ἡσυχασμοῦ, ὅσο καὶ ἀπὸ τὸν ἀριστοτελισμὀὸ τῆς συντηρητικῆς βυζαντινῆς παραδόσεως καὶ τῆς σχολαστικῆς θεολογίας. Στὴν τελευταία μάλιστα περίπτωση, ἡ νεοπλατωνικὴ κίνηση συγκρούστηκε μὲ τὸν σχολαστικῆς ἀποχρώσεως ἀριστοτελισμὸ ἐξ αἰτίας τῶν προσπαθειῶν τοῦ τελευταίου νὰ παρουσιάσει τὸν ̓Αριστοτέλη κατὰ πάντα συμφωνοῦντα πρὸς τὴν χριστιανικὴ διδασκαλία. Ὃ Πλήθων καὶ ὁ Σχολάριος εἶναι ἀντιστοίχως οἱ κατ ̓ ἐξοχὴν ἐκπρόσωποι τῆς μεταξὺ τῶν ρευμάτων αὐτῶν ἀντιθέσεως. ὋὉ Νεοπλατωνισμὸς τοῦ Πλήθωνος ἀποτελεῖ συνέχεια τῶν νεοπλατωνικῶν Σχολῶν τῆς ̓Αλεξάνδρειας καὶ τῶν ̓Αθηνῶν. Ἐπιπλέον ὁ Πλήθων εἶχε ν ̓ ἀντιμετωπίσει τὰ εἰδικά, πολιτικὰ καὶ κοινωνικά, προβλήματα τῆς βυζαντινῆς αὐτοκρατορίας, τὴν συντηρητικὴ βυζαντινὴ παράδοση καὶ τὸν ἀριστοτελικὸ σχολαστικισμό. ὋὉ Πλήθων ἐπίστευε, ὅπως καὶ ἄλλοι νεοπλατωνικοὶ προδρομοί του, ὅτι ἡ μεταφυσική του εἶναι ἡ ἀληθινὴ διδασκαλία τοῦ Πλάτωνος καὶ ὅτι προέρχεται ἀπὸ τὴν μυστικὴ διδασκαλία τῶν Πυθαγορείων, τῶν ̓ΟὈρφικῶν καὶ αὐτοῦ τούτου τοῦ Ζωροάστρου. Τὰ δόγματα αὐτὰ ὑπερτεροῦν σὲ αὐθεντικότητα ὅλες τὶς ἄλλες δοξασίες καί, ταυτόχρονα, ἀποτελοῦν τὴν παραδοσιακὴ θρησκεία τῶν Ἑλλήνων. Τὶς ἑλληνικὲς ἀντιλήψεις γιὰ τὶς θεότητες ὁ Πλήθων τὶς ἐνσωματώνει στὸ ἱεραρχικὰ διαρθρωμμένο νεοπλατωνικὸ σύστημα καὶ τὶς προσαρμόζει στὴν ἀντίστοιχη ὀντολογικὴ βαθμίδα. Ἔτσι οἱ θεοὶ τῶν Ἑλλήνων ταυτίζονται μὲ τὰ μεταφυσικὰ ὄντα τῆς νεοπλατωνικῆς ἵεραρχίας. Ἣ ταύτιση αὐτὴ χρωματίζεται καὶ ἐνισχύεται ἀπὸ τὴν μυστικὴ διδασκαλία τῶν Χαλδαϊκῶν Χρησμῶν καὶ ἀπὸ ἕνα εἷδος ἀρχαιολατρίας, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ ἀλήθεια μιᾶς διδασκαλίας ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητά της. Ἣ ἐκ μέρους τοῦ Πλήθωνος προσφυγὴ στὴν ἑλληνικὴ αὐθεντία ἀποτελεῖ, κατὰ κάποιο τρόπο, τὴν θεία ἐγκυρότητα, ποὺ χρειαζόταν ἡ διδασκαλία του γιὰ νὰ εἶναι περισσότερο ἀποτελεσματική. Ἡ διδασκαλία τοῦ Πλήθωνος, συνεπῶς, δὲν εἶναι νέα, ἀλλὰ εἶναι τόσον ἀρχαία ὅσο καὶ ὁ κόσμος, εἶναι, δηλαδή, συναΐδιος μὲ τὸν κόσμο. Τὰ δόγματα αὐτά, τὰ «κοινὰ ἀἔιώματα», ὅπως τὰ ἀποκαλεῖ ὁ ἴδιος, εἷναι τόσον ἀληθῆ καὶ αἰώνια, ὅσο καὶ οἱ θεοὶ τῆς ἑλληνικῆς φυσικῆς θρησκείας, ὅσο καὶ ὁ Ζεύς, ποὺ παραμένει πάντοτε ὁ ἵδιος, ὡς ὁ δίκαιος κριτὴς ὅλων καὶ ὡς ἡ μεγίστη τῶν ἀναγκῶν. Εἰδικώτερα, ἡ θεωρία τοῦ Πλήθωνος γιὰ τὴν «ἀμετάστροφο» καὶ «ἀπαράτρεπτο» εἱμαρμένη δὲν ἀπέβλεπε μόνο στὴν προετοιμασία τῶν συνειδήσεων πρὸς ̓ἀ- " Ὁ δρ. Λεωνίδας Μπαρτζελιώτης εἶναι λέκτωρ στὴ Φιλοσοφικὴ Σχολὴ τοῦ Πανεπιστημίου ̓Αθηνῶν.