Δρ. ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΜΠΙΑΡΊΤΖΕΛΙΩΤΗΣ” Ἡ ἑλληνικὴ θρησκεία τοῦ Πλήθωνος ᾿Αναθέρμανση καὶ ἔξαρση τοῦ ἑλληνι- κοῦ, νεοπλατωνικοῦ κυρίως, πνεύματος, αὐτὴ τὴν φορὰ μάλιστα ὑπὸ μορφὴ κινή- ματος, παρατηρήθηκε κατὰ τοὺς δύο τε- λευταίους αἰῶνες τοῦ βίου τῆς Αὐτοκρα- τορίας, κορυφώθηκε δὲ κατὰ τὴν παρα- μονὴ τῆς πτώσεως τῆς Κωνσταντινουπό- λεως. Κατὰ τὴν τελευταία αὐτὴ περίοδο οἱ Βυζαντινοὶ τόλµησαν νὰ χρησιµοποιή- σουν τὸ ὄνομα « Ἕλλην», γιὰ νὰ περιγρά- Ψουν καὶ νὰ χαρακτηρίσουν ἑαυτούς. Καὶ τότε, ὅπως καὶ προηγουμένως, τὸ ἑλληνι- κὸ πνεῦμα ταυτίστηκε πρὸς τὸν νεοπλα- τωνισµό, ὥστε νὰ ὁλοκληρωθεῖ ἡ κίνηση ἡ ὁποία ἀπέβλεπε στὴν ὁλοκλήρωση τῶν παγανιστικῶν τάσεων καὶ στὴν ἀνεξαρ- τητοποίηση τῆς φιλοσοφικῆς διανοήσεως τόσον ἀπὸ τὴν βυζαντινὴ συντηρητικὴ παράδοση, τὸν πλατωνίζοντα χριστιανι- σμὸ καὶ τὰ κινήματα τοῦ μυστικισμοῦ καὶ τοῦ ἡσυχασμοῦ, ὅσο καὶ ἀπὸ τὸν ἀρι- στοτελισμὀὸ τῆς συντηρητικῆς βυζαντινῆς παραδόσεως καὶ τῆς σχολαστικῆς θεολο- γίας. Στὴν τελευταία μάλιστα περίπτω- ση, ἡ νεοπλατωνικὴ κίνηση συγκρούστη- κε μὲ τὸν σχολαστικῆς ἀποχρώσεως ἀρι- στοτελισμὸ ἐξ αἰτίας τῶν προσπαθειῶν τοῦ τελευταίου νὰ παρουσιάσει τὸν ᾿Αρι- στοτέλη κατὰ πάντα συμφωνοῦντα πρὸς τὴν χριστιανικὴ διδασκαλία. Ὃ Πλήθων καὶ ὁ Σχολάριος εἶναι ἀντιστοίχως οἱ κατ᾽ ἐξοχὴν ἐκπρόσωποι τῆς μεταξὺ τῶν ρευμάτων αὐτῶν ἀντιθέσεως. ὋὉ Νεοπλατωνισμὸς τοῦ Πλήθωνος ἀποτελεῖ συνέχεια τῶν νεοπλατωνικῶν Σχολῶν τῆς ᾿Αλεξάνδρειας καὶ τῶν ᾿Αθη- νῶν. Ἐπιπλέον ὁ Πλήθων εἶχε ν᾿ ἀντιμε- τωπίσει τὰ εἰδικά, πολιτικὰ καὶ κοινωνι- κά, προβλήματα τῆς βυζαντινῆς αὐτο- κρατορίας, τὴν συντηρητικὴ βυζαντινὴ παράδοση καὶ τὸν ἀριστοτελικὸ σχολα- στικισµό. ὋὉ Πλήθων ἐπίστευε, ὅπως καὶ ἄλλοι νεοπλατωνικοὶ προδρομοί του, ὅτι ἡ µε- ταφυσική του εἶναι ἡ ἀληθινὴ διδασκαλία τοῦ Πλάτωνος καὶ ὅτι προέρχεται ἀπὸ τὴν μυστικὴ διδασκαλία τῶν Πυθαγο- ρείων, τῶν ᾿ΟὈρφικῶν καὶ αὐτοῦ τούτου τοῦ Ζωροάστρου. Τὰ δόγματα αὐτὰ ὑ- περτεροῦν σὲ αὐθεντικότητα ὅλες τὶς ἄλ- λες δοξασίες καί, ταυτόχρονα, ἀποτε- λοῦν τὴν παραδοσιακὴ θρησκεία τῶν Ἑλλήνων. Τὶς ἑλληνικὲς ἀντιλήψεις γιὰ τὶς θεότητες ὁ Πλήθων τὶς ἐνσωματώνει στὸ ἱεραρχικὰ διαρθρωμµένο νεοπλατωνι- κὸ σύστημα καὶ τὶς προσαρμόζει στὴν ἀντίστοιχη ὀντολογικὴ βαθµίδα. Ἔτσι οἱ θεοὶ τῶν Ἑλλήνων ταυτίζονται μὲ τὰ µε- ταφυσικὰ ὄντα τῆς νεοπλατωνικῆς ἵεραρ- χίας. Ἣ ταύτιση αὐτὴ χρωματίζεται καὶ ἐνισχύεται ἀπὸ τὴν μυστικὴ διδασκαλία τῶν Χαλδαϊκῶν Χρησμῶν καὶ ἀπὸ ἕνα εἷ- δος ἀρχαιολατρίας, σύμφωνα μὲ τὴν ὁ- ποία ἡ ἀλήθεια μιᾶς διδασκαλίας ἐξαρτᾶ- ται ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητά της. Ἣ ἐκ µέ- ρους τοῦ Πλήθωνος προσφυγὴ στὴν ἑλλη- νικὴ αὐθεντία ἀποτελεῖ, κατὰ κάποιο τρόπο, τὴν θεία ἐγκυρότητα, ποὺ χρεια- ζόταν ἡ διδασκαλία του γιὰ νὰ εἶναι πε- ρισσότερο ἀποτελεσματική. Ἡ διδασκα- λία τοῦ Πλήθωνος, συνεπῶς, δὲν εἶναι νέα, ἀλλὰ εἶναι τόσον ἀρχαία ὅσο καὶ ὁ κόσμος, εἶναι, δηλαδή, συναΐδιος μὲ τὸν κόσμο. Τὰ δόγματα αὐτά, τὰ «κοινὰ ἀ- ἔιώµατα», ὅπως τὰ ἀποκαλεῖ ὁ ἴδιος, εἷ- ναι τόσον ἀληθῆ καὶ αἰώνια, ὅσο καὶ οἱ θεοὶ τῆς ἑλληνικῆς φυσικῆς θρησκείας, ὅ- σο καὶ ὁ Ζεύς, ποὺ παραμένει πάντοτε ὁ ἵ- διος, ὡς ὁ δίκαιος κριτὴς ὅλων καὶ ὡς ἡ μεγίστη τῶν ἀναγκῶν. Εἰδικώτερα, ἡ θεωρία τοῦ Πλήθωνος γιὰ τὴν «ἀμετάστροφο» καὶ «ἀπαράτρε- πτο» εἱμαρμένη δὲν ἀπέβλεπε μόνο στὴν προετοιμασία τῶν συνειδήσεων πρὸς ᾿ἀ- " Ὁ δρ. Λεωνίδας Μπαρτζελιώτης εἶναι λέκτωρ στὴ Φιλοσοφικὴ Σχολὴ τοῦ Πανεπιστημίου ᾿Αθηνῶν.