| ΣΠΥΡΟΣ ΝΟΝΙΚΑΣ Πλήθων: Ὃ Ἕλληνας τοῦ Μυστρᾶ Αὐτὸς ὁ τόπος, αὐτὸ τὸ φῶς, αὐτὸ τὸ κλίμα ἔχουν συντελέσει σὲ πολλὰ καὶ σπουδαῖα πράγματα ποὺ ἔχουν συμβεῖ καὶ ἐξακολουθοῦν νὰ συμβαίνουν γύρω μας, ὅπως ἔχει λεχθεῖ σὲ ἄλλη εὐκαιρία ἀπὸ τὶς στῆλες τοῦ 4αυλοῦ. Καὶ ἀπὸ τὰ πιὸ ἀξιοθαύμαστα φαινόμενα αὐτῆς τῆς εὔνοιας τοῦ περιβάλλοντος στὴν χώρα ποὺ ζοῦμε εἶναι ἡ φιλοσοφία: ἐπινόηση ἀμιγῶς ἑλληνική. Σ ̓ αὐτὴ τὴν ξερὴ γῆ μὲ τὸ καθαρὸ φῶς βλάστησε γιὰ πρώτη φορὰ στὴν ἀνθρωπότητα τὸ ἐξαίσιο ἄνθος τῆς φιλοσοφίας, σὰν αὐτοφυές φυτό. Καὶ ἡ ἱστορία αὐτὴ ἐπαναλαμβάνεται ἀνὰ τοὺς αἰῶνες, ἀκόμη καὶ ὅταν ἡ ἑλληνικὴ γῆ ἔχει καεῖ, ὅπως συνέβαινε λίγες δεκαετίες πρὶν ἀπὸ τὴν ἅλωση τῆς Κωνσταντινούπολης, καὶ πιὸ συγκεκριμένα ὅταν ἡ ἑλληνικὴ χώρα ἦταν ξέφραγο ἀμπέλι καὶ μπαινόβγαιναν Φράγκοι, Ἐνετοί, Καταλάνοι, Τοῦρκοι, ̓Αλβανοί, Σαρακηνοί κλπ. Καὶ λέω, ἐπαναλαμβάνεται, γιατὶ τότε μέσα ἀπὸ τὸ χάος καὶ τὸ χαμό, μέσα ἀπὸ τὸ ἔρεβος καὶ τὴν ἀπελπισία ξεπετάχτηκε ἀπὸ τὰ σπλάχνα τῆς γῆς τὸ φαινόμενο Πλήθων Γεμμιστός, ὁ Φιλόσοφος τοῦ Μυστρᾶ: Ὃ βαθυστόχαστος λόγιος τοῦ δύοντος Βυζαντίου, ποὺ σὰν φωτεινὸ μετέωρο ἔπεσε στὸν τότε κόσμο τοῦ Ι4ου - {5ου αἰώνα, ἐνῶ θὰ ἅρμοζε νὰ ζῆ στὴν ἀκμὴ τῆς ἑλληνικῆς κλασσικῆς ἀρχαιότητας. Δὲν θὰ ἀσχοληθῶ μὲ τὸν πνευματικὸ καὶ πολιτικὸ ἔργο τοῦ Πλήθωνος οὔτε θὰ περιγράψω τὸ μέγα φιλοσοφικό του ἀνάστημα, θὰ τονίσω ὅμως μιὰ ἄλλη πλευρὰ τοῦ φιλοσόφου, τὴν «ἑλληνική», ποὺ προξενεῖ κατάπληξη, τουλάχιστον γιὰ τὸν καιρὸ ποὺ ἐκδηλώθηκε. 'Ο Πλήθων, λοιπόν, μὲ δύο ὑπομνήματα πρὸς τὸν βασιλέα Μανουήλ Β ̓ τὸν Παλαιολόγο ἔκτισε τὸ θεμέλιο, πάνω στὸ ὁποῖο οἰκοδομήθηκε ἡ συνείδηση τοῦ νέου ἑλληνισμοῦ ἐπὶ «ἑλληνικῆς» βάσεως. Οἱ διακηρύξεις τοῦ Πλήθωνος εἶναι μοναδικῆς σημασίας, ἀναφορικὰ μὲ τὴν νεοελληνικὴ ἀναγέννηση πάνω στὶς αἰώνιες καὶ ἀκατάλυτες ἀξίες τοῦ ἑλληνικοῦ πνεύματος. Καὶ θὰ ἀναφερθῶ σὲ δύο χωρία τοῦ «Συμβουλευτικοῦ» πρὸς Μανουήλ, ποὺ ἔχουν ἰδιαίτερη σημασία. «Ἐσμέν γάρ οὖν ὧν ἡγεῖσθέ τε καὶ βασιλεύετε Ἕλληνες τὸ γένος ὡς ἢ τε φωνὴ καὶ ἡ πάτριος παιδεία μαρτυρεῖ». Καὶ παρακάτω: «Συμπάσης δὲ ταύτης τῆς Χώρας αὐτὴ Πελοπόννησος ὁμολογεῖται τὰ πρῶτά τε καὶ γνωριμώτατα ἐνεγκοῦσα τῶν Ἑλλήνων γένη, καὶ ὑπὸ ταυτης ὁρμώμενοι τὰ μέγιστά τε καὶ ἑνδοξότατα Ἕλληνες ἔργα ἀπεδείἔαντο». . ὥστε, «Ἕλληνες τὸ γένος ἐσμέν» καὶ ὄχι ρωμιοὶ οὔτε γραικοὶ οὔτε γκιαούρηδες οὔτε βυζαντινοὶ οὔτε χριστιανοὶ ἀλλὰ Ἕλληνες (χωρὶς τὴ ρετσινιὰ τοῦ ἐθνικοῦ καὶ τοῦ εἰδωλολάτρη). Ἡ διακήρυξη αὐτὴ τοῦ Πλήθωνος ἀποτελεῖ τὸ ἐγερτήριο σάλπισμα τῆς ἐθνικῆς συνειδήσεως τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ. Καὶ δὲν εἶναι μυστικό, ὅτι ὁ λόγιος τοῦ Μυστρᾶ ἀπὸ τὰ τρία συστατικὰ ποὺ στοιχειοθετοῦν τὸ Βυζάντιο (ἑλληνικό, χριστιανικό, ρωμαϊκό) ἐξαίρει μόνο τὸ ἑλληνικό, χωρὶς νὰ καταπολεμᾶ τὸ χριστιανικό (ἄν καὶ μὴ χριστιανός), ὅπως τὸ ἀπέδειξε ἡ Σύνοδος τῆς Φερράρας - Φλωρεντίας γιὰ τὴν δῆθεν ἕνωση τῶν ἐκκλησιῶν. Στὴν «ἑλληνικότητα» ἐπιζητεῖ ὁ Γεμιστὸς τὴν ἀναγεννητικὴ ἐκείνη δύναμη, ποὺ θὰ ἀποσοβήσει τὸν ἐπερχόμενο τουρκικὸ κίνδυνο. Αὐτὸς ὁ κίνδυνος, γιὰ νὰ ἀντιμετωπιστεῖ, χρειαζότανε νὰ τονιστοῦν ἐκεῖνα τὰ ἰδανικά καὶ τὰ ἰδεώδη, γιὰ τὰ ὁποῖα οἱ ἄνθρωποι θυσιάζουν ἀκόμη καὶ τὴν ζωή τους. Καὶ τὸ ὕψιστο ἰδανικὸ γιὰ τὸν Πλήθωνα ἦταν ἡ προβολὴ τοῦ ἰδεώδους τῆς «ἑλληνικότητας», προκειμένου νὰ σωθεῖ ὁ πολιτισμὸς καὶ ἡ πατρίδα. (Ακριβῶς ὅπως συμβαίνει στὶς μέρες μας, ὄχι μόνο ἀναφορικὰ μὲ τὴν Ἑλλάδα ἀλλὰ μὲ ὅλη τὴν οἰκουμένη, μιὰ καὶ ἡ ἐποχή μας πολὺ μοιάζει μὲ τὶς πρὸ τῆς ἁλώσεως τῆξ Κωνσταντινουπόλεως μέρες). «Ἕλληνες τὸ γένος ἐσμέν». Αὐτὸ ἐπιβεβαιώνεται, καθὼς λέει, τόσο ἀπὸ τὴ γλῶσσα (φωνή), ὅσο καὶ ἀπὸ τὴν ἐκπαίδευση (πάτριος παιδεία). Τὸ σεβασμό του πρὸς τὴν ἑλληνικὴ γλώσσα προ-