ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΔΕΠΟΣ Γεώργιος Γεμιστὸς (Πλήθων) «Πολιτισμὸς καὶ Κράτος (ἄς μὴ ἔεγελιέται κανένας πάνω σ ̓ αὐτὸ) εἶναι ἀνταγωνιστές. Τὸ ἕνα ζεῖ ἀπὸ τ ̓ ἄλλο. Τὸ ἕνα ἀκμάζει σὲ βάρος τοῦ ἄλλου. Ὅλες οἱ μεγάλες περίοδοι τοῦ πολιτισμοῦ ἦταν περίοδοι πολιτικῆς παρακμῆς. Ὃ, τι εἶναι μεγάλο ἀπὸ ἄποψη πολιτισμοῦ, ἡ- ταν πάντοτε ἀντιπολιτικό» (Φρ. Νίτσε). θανισμοῦ ἀπ ̓ τὴν ἄλλη καὶ ἡ Αὐτοκρατορία εἶχε ἀρχίσει νὰ συρρικνώνεται καὶ ν ́ ἀδυνατίζει ἐσωτερικά. Τὴ στιγμὴ τῆς πτώσης πίσω ἀπ ̓ τὰ τείχη τῆς βασιλεύουσας (πόλης ἄλλοτε ἑνὸς ἑκατομμύριου κατοίκων) δὲν βρίσκονται παρὰ 70.000 μόλις πελινδοὶ ἀστοί, ἀνάμεσα σὲ μιὰ ὕπαιθρο, ̓Ανατολῆς καὶ Δύσης, τουρκοκρατούμενη καὶ ἐχθρική. Τὴ στιγμὴ τῆς πτώσης ἐπίσης ὁ μωαμεθανικὸς στρατὸς ἦταν ἐξωπλισμένος μὲ τὰ τελευταῖα μέσα τῆς τεχνικῆς (πυροβόλα), ἐνῶ ὁ βυζαντινὸς στρατὸς ἦταν πιὰ ἕνας ἀναχρονικὸς στρατός. Κάθε ἄμυνα ἦταν καταδικασμένη καὶ ἡ θυσία τῶν ὑπερασπιστῶν τῆς Πόλης μόνο γιὰ τὶς μελλοντικὲς γεννιὲς εἴχε πιὰ τὴ μεγάλη ἀξία της. ̓Απὸ τὸν καιρὸ τῆς βενετοφράγκικης κατάληψης καὶ κατοχῆς τοῦ 1204 (κάτι σὰν ἕνα χτύπημα μὲ σφυρὶ στὸ κεφάλι) ἡ Πόλη οὐδέποτε μπόρεσε νὰ πάρει ἀπάνω της. Εἶναι λοιπὸν ἐδῶ, ὅπου ἡ διαπίστωση τοῦ φιλόσοφου Νίτσε, ποὺ φιλοξενεῖται σὰν προμετωπίδα τοῦ ἄρθρου μας, ἐξηγεῖ καὶ τὴν περίπτωσή μας. Ἣ ἄνθηση τοῦ πνεύματος μὲ μορφὲς ὅπως τοῦ Πλήθωνα, τοῦ μαθητῆ του Βησσαρίωνα καὶ ἄλλων δὲν ἐξηγεῖται παρὰ ἀπ ̓ τὴ λιποθυμία τῆς κρατικῆς δύναμης τῆς χώρας τους. 'Ἡ ἐσωτερικὴ ἑνότητα τῆς Αὐτοκρατορίας εἶχε διασπαστεῖ καὶ ἡ αὐτοπεποίθηση εἶχε χαθεῖ. Πῶς μιὰ τέτοια ἰδεολογικὴ ἐπανάσταση, ὅπως αὐτὴ τοῦ Πλήθωνα, μπόρεσε ν ̓ ἀναπτυχθεῖ, σὲ τέτοια ἔνταση καὶ ἕκταση, ἐκείνη τὴν ἐποχὴ καὶ ὁ ἡγέτης της νὰ πεθάνει ἤρεμα στὸ κρεββάτι του ἀπὸ βαθιὰ γεράματα; Πῶς ἀλλιῶς παρὰ ἀπ ̓ τὴν ἀδυναμία τοῦ Κράτους νὰ τοὺς κλείσει τὸ σίομα; Ἐννοεῖται, πὼς οἱ διαφωτιστὲς αὐτοὶ δὲν ἐνεργοῦσαν σὰν διαλυτές, σὰν σαμποτὲρ (ἐνεργούμενα μιᾶς ξένης Δύναμης), ὅπως ἔγινε δυστυχῶς ἄλλοτε καὶ γίνεται καὶ σήμερα, ἀλλὰ αὐτόκλητα μὲ κίνητρο ἕνα βαθύ- Τὸ καλοκαίρι τοῦ 1452 ἔσβησε καὶ τάφηκε στὴ Σπάρτη, σχεδὸν ταυτόχρονα μὲ τὴν πτώση τῆς βασιλεύουσας, μιὰ ἑκατοχρονικὴ μορφή: Ὁ Γεώργιος Γεμιστός. Ἠταν ὁ μεγαλύτερος στοχαστὴς καὶ συγγραφέας τῆς ἐποχῆς του. Ὅλοι οἱ ἄλλοι ἔρχονταν σὲ σημαντικὴ ἀπόσταση πίσω του. Ἐκπροσώπησε στὴν ἐποχή του ὅ,τι τὸ βαθύτερο καὶ εὐγενικώτερο εἶχε νὰ ἐπιδείξει ὁ Ἑλληνισμός. Σὲ γενικὴ θεώρηση, στὸ ἔργο τοῦ Πλήθωνα, ἀποκρυσταλλώνεταὶ πολιτικὰ μὲν ἡ στροφὴ τοῦ κοσμοπολιτίζοντος ρωμαϊσμοῦ πρὸς ἕνα καθαρώτερο φυλετικὰ Ἑλληνισμό, ἀπὸ τὴν ἄλλη, ἰδεολογικά, πρὸς μιὰν ἀναίρεση τῆς χριστιανικῆς παράδοσης σὲ ὄφελος τῶν ἀρχῶν τῆς Ἕλληνικῆς Φιλοσοφίας καὶ σύμφωνα πρὸς τὶς ρίζες τοῦ κλασσικοῦ μεγαλείου τῆς ̓Αρχαιότητας. Τὸ «πείραμα» τοῦ Πλήθωνα, ἐξ ἄλλου, ὄχι μόνο ἀποτέλεσε τὸν οὐσιαστικώτερο καὶ σπουδαιότερο ἰδεολογικὸ προπομπὸ καὶ δάσκαλο τῆς ̓Αναγέννησης (ποὺ ἀκολούθησε σχεδὸν ἀμέσως ὕστερα στὴ Δ. Εὐρώπη) ἀλλὰ καί, εἰδικώτερα, τὸν κυριότερο κρίκο, ποὺ συνδέει ἅμεσα τὴν ἀρχαιοελληνικὴ μὲ τὴ νεοελληνικὴ παράδοση. Ἔξω καὶ πέρα ἀπὸ τὸ μακραίῶνο ρωμαϊκὸ καὶ βυζαντινὸ διάλειμμα. Στὸν τομέα τῶν ἰδεῶν ὁ Πλήθωνας ἦταν ἀνάλογος μὲ ὅ,τι ὁ Ἰουλιανὸς ὁ Παραβάτης ὑπῆρξε στὸν τομέα τῆς διοίκησης. Καὶ μάλιστα σὲ μιὰ πολὺ εὐκολώτερη ἐποχή. Γιατὶ ὁ ̓Ιουλιανὸς ἔδρασε, ὅταν ἀκόμα ὁ Χριστιανισμὸς δὲν εἶχε ρίξει τὶς βαθιές του ρίζες. Ἐνῶ ὁ Πλήθωνας ἀγωνίστηκε σὲ μίαν ἐποχὴ ποὺ τὸ ἐκκλησιαστικὸ καθεστὼς («κατεστημένο») εἶχε πολλῶν αἰώνων ἀδιαμφισβήτητο παρελθόν, ἄν καὶ στὴν ἐποχὴ αὖτὴ ἡ βυζαντινὴ θεοκρατία καὶ τὸ ἐκκλησιαστικὸ κράτος εἶχαν ἀρχίσει νὰ χάνουν τὰ νερά τους ἀπὸ τὰ συνδυασμένα χτυπήματα τοῦ Παπισμοῦ ἀπ ̓ τὴ μιὰ καὶ τοῦ Μωαμε-