ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΔΕΠΟΣ Γεώργιος Γεμιστὸς (Πλήθων) «Πολιτισμὸς καὶ Κράτος (ἄς μὴ ἔεγελιέται κανένας πάνω σ᾽ αὐτὸ) εἶναι ἀνταγωνιστές. Τὸ ἕνα ζεῖ ἀπὸ τ᾿ ἄλλο. Τὸ ἕνα ἀκμάζει σὲ βάρος τοῦ ἄλλου. Ὅλες οἱ μεγάλες περίοδοι τοῦ πο- λιτισμοῦ ἦταν περίοδοι πολιτικῆς παρακμῆς. Ὃ, τι εἶναι µεγάλο ἀπὸ ἄποψη πολιτισμοῦ, ἡ- ταν πάντοτε ἀντιπολιτικό» (Φρ. Νίτσε). Τὸ καλοκαίρι τοῦ 1452 ἔσβησε καὶ τάφη- κε στὴ Σπάρτη, σχεδὸν ταυτόχρονα μὲ τὴν πτώση τῆς βασιλεύουσας, μιὰ ἑκατοχρονι- κὴ µορφή: Ὁ Γεώργιος Γεμιστός. Ἠταν ὁ μεγαλύτερος στοχαστὴς καὶ συγγραφέας τῆς ἐποχῆς του. Ὅλοι οἱ ἄλλοι ἔρχονταν σὲ σημαντικὴ ἀπόσταση πίσω του. Ἐκ- προσώπησε στὴν ἐποχή του ὅ,τι τὸ βαθύτε- ρο καὶ εὐγενικώτερο εἶχε νὰ ἐπιδείξει ὁ Ἑλ- ληνισµός. Σὲ γενικὴ θεώρηση, στὸ ἔργο τοῦ Πλήθωνα, ἀποκρυσταλλώνεταὶ πολιτι- κὰ μὲν ἡ στροφὴ τοῦ κοσμοπολιτίζοντος ρωμαϊσμοῦ πρὸς ἕνα καθαρώτερο φυλετι- κὰ Ἑλληνισμό, ἀπὸ τὴν ἄλλη, ἰδεολογικά, πρὸς μιὰν ἀναίρεση τῆς χριστιανικῆς πα- ράδοσης σὲ ὄφελος τῶν ἀρχῶν τῆς Ἕλλη- νικῆς Φιλοσοφίας καὶ σύμφωνα πρὸς τὶς ρίζες τοῦ κλασσικοῦ μεγαλείου τῆς ᾽Αρ- χαιότητας. Τὸ «πείραμα» τοῦ Πλήθωνα, ἐξ ἄλλου, ὄχι µόνο ἀποτέλεσε τὸν οὐσιαστι- κώτερο καὶ σπουδαιότερο ἰδεολογικὸ προ- πομπὸ καὶ δάσκαλο τῆς ᾿Αναγέννησης (ποὺ ἀκολούθησε σχεδὸν ἀμέσως ὕστερα στὴ Δ. Εὐρώπη) ἀλλὰ καί, εἰδικώτερα, τὸν κυριότερο κρίκο, ποὺ συνδέει ἅμεσα τὴν ἀρχαιοελληνικὴ μὲ τὴ νεοελληνικὴ παρά- δοση. Ἔξω καὶ πέρα ἀπὸ τὸ μακραίῶνο ρωμαϊκὸ καὶ βυζαντινὸ διάλειμμα. Στὸν τοµέα τῶν ἰδεῶν ὁ Πλήθωνας ἦταν ἀνάλο- γος μὲ ὅ,τι ὁ Ἰουλιανὸς ὁ Παραβάτης ὑ- πῆρξε στὸν τομέα τῆς διοίκησης. Καὶ μάλι- στα σὲ μιὰ πολὺ εὐκολώτερη ἐποχή. Γιατὶ ὁ ᾿Ιουλιανὸς ἔδρασε, ὅταν ἀκόμα ὁ Χριστια- νισμὸς δὲν εἶχε ρίξει τὶς βαθιές του ρίζες. Ἐνῶ ὁ Πλήθωνας ἀγωνίστηκε σὲ μίαν ἐπο- χὴ ποὺ τὸ ἐκκλησιαστικὸ καθεστὼς («κα- τεστημένο») εἶχε πολλῶν αἰώνων ἀδιαμφι- σβήτητο παρελθόν, ἄν καὶ στὴν ἐποχὴ αὖ- τὴ ἡ βυζαντινὴ θεοκρατία καὶ τὸ ἐκκλησια- στικὸ κράτος εἶχαν ἀρχίσει νὰ χάνουν τὰ νερά τους ἀπὸ τὰ συνδυασμένα χτυπήματα τοῦ Παπισμοῦ ἀπ᾽ τὴ μιὰ καὶ τοῦ Μωαμε- θανισμοῦ ἀπ᾽ τὴν ἄλλη καὶ ἡ Αὐτοκρατο- ρία εἶχε ἀρχίσει νὰ συρρικνώνεται καὶ ν΄ ἀ- δυνατίζει ἐσωτερικά. Τὴ στιγμὴ τῆς πτώ- σης πίσω ἀπ᾿ τὰ τείχη τῆς βασιλεύουσας (πόλης ἄλλοτε ἑνὸς ἑκατομμύριου κατοί- κων) δὲν βρίσκονται παρὰ 70.000 μόλις πε- λινδοὶ ἀστοί, ἀνάμεσα σὲ μιὰ ὕπαιθρο, ᾽Α- νατολῆς καὶ Δύσης, τουρκοκρατούμενη καὶ ἐχθρική. Τὴ στιγμὴ τῆς πτώσης ἐπίσης ὁ μωαμεθανικὸς στρατὸς ἦταν ἐξωπλισμέ- νος μὲ τὰ τελευταῖα µέσα τῆς τεχνικῆς (πυ- ροβόλα), ἐνῶ ὁ βυζαντινὸς στρατὸς ἦταν πιὰ ἕνας ἀναχρονικὸς στρατός. Κάθε ἄμυ- να ἦταν καταδικασμένη καὶ ἡ θυσία τῶν ὑ- περασπιστῶν τῆς Πόλης μόνο γιὰ τὶς μελ- λοντικὲς γεννιὲς εἴχε πιὰ τὴ μεγάλη ἀξία της. ᾿Απὸ τὸν καιρὸ τῆς βενετοφράγκικης κατάληψης καὶ κατοχῆς τοῦ 1204 (κάτι σὰν ἕνα χτύπημα μὲ σφυρὶ στὸ κεφάλι) ἡ Πόλη οὐδέποτε μπόρεσε νὰ πάρει ἀπάνω της. Εἶναι λοιπὸν ἐδῶ, ὅπου ἡ διαπίστωση τοῦ φιλόσοφου Νίτσε, ποὺ φιλοξενεῖται σὰν προμετωπίδα τοῦ ἄρθρου μας, ἐξηγεῖ καὶ τὴν περίπτωσή μας. Ἣ ἄνθηση τοῦ πνεύ- µατος μὲ μορφὲς ὅπως τοῦ Πλήθωνα, τοῦ μαθητῆ του Βησσαρίωνα καὶ ἄλλων δὲν ἐ- ξηγεῖται παρὰ ἀπ᾽ τὴ λιποθυμία τῆς κρατι- κῆς δύναμης τῆς χώρας τους. 'Ἡ ἐσωτερι- κὴ ἑνότητα τῆς Αὐτοκρατορίας εἶχε δια- σπαστεῖ καὶ ἡ αὐτοπεποίθηση εἶχε χαθεῖ. Πῶς μιὰ τέτοια ἰδεολογικὴ ἐπανάσταση, ὅ- πως αὐτὴ τοῦ Πλήθωνα, μπόρεσε ν᾽ ἀνα- πτυχθεῖ, σὲ τέτοια ἔνταση καὶ ἕκταση, ἐ- κείνη τὴν ἐποχὴ καὶ ὁ ἡγέτης της νὰ πεθά- νει ἤρεμα στὸ κρεββάτι του ἀπὸ βαθιὰ γε- ράµατα; Πῶς ἀλλιῶς παρὰ ἀπ᾽ τὴν ἀδυνα- μία τοῦ Κράτους νὰ τοὺς κλείσει τὸ σίομα; Ἐννοεῖται, πὼς οἱ διαφωτιστὲς αὐτοὶ δὲν ἐ- νεργοῦσαν σὰν διαλυτές, σὰν σαμποτὲρ (ἐ- νεργούμενα μιᾶς ξένης Δύναμης), ὅπως ἔ- γινε δυστυχῶς ἄλλοτε καὶ γίνεται καὶ σήμε- ρα, ἀλλὰ αὐτόκλητα μὲ κίνητρο ἕνα βαθύ-