Η ΚΙΝΗΣΗ ΤΟΝ ΙΔΕΩΝ ΖΑΚΥΟΘΗΝΟΣ. ΔΙΟΝ.: Μεταβυζαντινὰ καὶ Νέα Ἑλληνικά Στὸν σημαντικὸ αὐτὸ τόμο πραγματειῶν, ὁ τ. Πρόεδρος τῆς ̓Ακαδημίας ̓Αθηνῶν καθηγητὴς κ. Δ. Ζακηθυνὸς θίγει θέματα ---σὲ εἴκοσι μία εἰδικότερες ἔρευνες--- ποὺ ἀνατρέχουν στὴν τελευταία βυζαντινὴ περίοδο, ἐνῶ παράλληλα ἅπτεται θεμάτων τῆς Ρωμαιοκρατίας καὶ τοῦ πρώιμου Μεσαίωνα, σὲ συνάρτηση μὲ τὸν Ἑλληνισμό. Βασικὴ ἀρχὴ στὴν τυπολογία τοῦ κ. Ζακηθυνοῦ γιὰ τὴν περίοδο τοῦ ἑλληνισμοῦ ποὺ μελετᾶ, εἶναι ἡ ὕπαρξη ἤ ἡ ἀπουσία «πρωτογενοῦς ἐξουσίας». Ἐνῶ ἡ πρωτογενὴς ἐξουσία τείνει νὰ ἐμφανίζεται μὲ τὴν θεμελίωση τῆς βυζαντινῆς αὐτοκρατορίας, καὶ νὰ τερματίζεται μὲ τὴν Αλωσῃ, ὁ ἱστορικὸς διατείνεται, ὅτι ἡ ἄνευ πρωτογενοῦς ἐξουσίας περίοδος τοῦ ἑλληνισμοῦ, ποὺ ἀποκαλοῦμε ἀδόκιμα «Τουρκοκρατία», φαίνεται σὰν μιὰ ἐξαιρετικὰ ἰδιότυπη ἐποχή. "Αν ἡ πρωτογενὴς ἐξουσία ἐξέλιπε μὲ τὴν πτώση τῆς Κωνσταντινούπολης, τοῦ Δεσποτάτου τοῦ Μυστρᾶ καὶ τῆς αὐτοκρατορίας τῆς Τραπεζοῦντος, ἄλλες δευτερογενεῖς ἐξουσίες, ποὺ εἴτε ἀπέρρεαν ἀπὸ τὸ Βυζάντιο εἴτε γεννήθηκαν στοὺς κόλπους τοῦ σώματος τοῦ ἔθνους ποὺ τελοῦσε σὲ ξένη κυριαρχία, μεταβλήθηκαν σὲ δυνάμεις συντήρησης, ἀνακαίνισης καὶ ἀνάπτυξης. Στὴν κρατερὰ μάχη τῆς Κωνσταντινούπολης, ὑποστηρίζεται, ἐνῶ ἔπεσε ἡ Βυζαντινὴ Αὐτοκρατορία καὶ ἡ Ἑλλάδα δουλώθηκε, ὁ Ἑλληνισμὸς δροῦσε πάνω ἀπὸ τὰ σύνορα καὶ τοὺς θεσμούς, ἀκολούθησε τὴν δική του σκληρὴ πορεία, ὑποδυόμενος σὰν ἄλλος Πρωτέας ἄλλοτε ἄλλα πρόσωπα, ποὺ ποίκιλαν κατὰ τὶς περιστάσεις, ἀλλά, κυρίως, ἀμετάθετος στόχος τους παρέμεινε μέχρι τὸ τέλος ἡ ἀνάκτηση τῆς πρωτογενοῦς ἐξουσίας ποὺ χάθηκε, δηλαδὴ ἡ ταύτιση τοῦ ἔθνους μὲ τὸ κράτος. Στὰ τέσσερα δοκίμια ποὺ ἀφιερώνει ὁ κορυφαῖος Ἕλληνας ἱστορικὸς στὴν ̓Αναγέννηση σὲ συνάρτηση μὲ τὸν ἑλληνισμό, ἐξαίρει μὲ σημαντικὴ ὀξυδέρκεια τὴν συμβολὴ τῆς ἑλληνικῆς παιδείας στὴν εὐρωπαϊκὴ ἀναγέννηση, ὅπως ἐμφανίζεται μεταξὺ τοῦ πνευματικὰ ἀκμαίου ἀλλὰ πολιτικὰ παρακμάζοντος βυζαντινοῦ καὶ μεταβυζαντινοῦ ἑλληνισμοῦ. Στὸ μελέτημά του «Αναγέννηση καὶ ἀναγεννήσεις» ὑποστηρίζεται ἡ ἄποψη ὅτι ἡ ἀνάγέννηση στὴν πρώτη ὁρμή της ὑπῆρξε κίνηση συντηρητική. Ἢ ἐπιστροφὴ στὴν ἑλληνικὴ καὶ στὴν ρωμαϊκὴν ἀρχαιότητα, ἡ προσήλωση στὴν λατινικὴ γλώσσα, ἡ ἐκζήτηση τῶν ρητορικῶν σχημάτων καὶ ἡ μίμηση ἐνδόξων κλασσικῶν συγγραφέων ἦσαν στοιχεῖα τυπικἁ μεσαιωνικά. Κάτω ὅμως ἀπὸ τὰ ψυχρὰ αὐτὰ σύμβολα ὑπῆρχε μιὰ ἰσχυρὴ καταλυτικὴ καὶ ἀνακαινιστικὴ δύναμη. Στὴν περίοδο αὐτὴ οἱ κατηγορίες τοῦ στοχασμοῦ καὶ τῆς πράξης, τοῦ εἰδέναι καὶ τῆς φύσης, συμπορεύονται' νέα ἐνατένιση, νέα αἴσθηση προσήλωσης στὸν ἄνθρωπο καὶ στὸν κόσμο, στὴν φύση καὶ στὴν κοινωνία, στὴν ἱστορία καὶ στὸν Θεὸ κερδίζει τὸ ἔδαφος. Στὸ ἐμβριθὲς δοκίμιό του «Επιλεγόμενα εἰς τὴν Ἑλληνικὴν ἔκδοσιν τοῦ «Βύρωνος» τοῦ ΑΠάΓό Μαιμγοίς», ὁ κ. Ζακηθυνὸς ἐπανορθώνει καὶ ἀντικρούει τὴν ἄποψη τοῦ Γάλλου συγγραφέα γιὰ τὰ αἴτια τῆς ἑλληνικῆς ἐπανάστασης ἀποδεικνύοντας ὅτι ἡ ἐπανάσταση τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους ὑπῆρξεν ἀποτέλεσμα μακρᾶς καὶ ἐνδογενοῦς παρασκευῆς, παλιᾶς ὅσο καὶ ἡ δουλεία σὲ ξένες κυριαρχίες. Στὸ ἐξίσου σημαντικὸ μελέτημά του «Οἱ ἱστορικὲς τῦχες τῆς Επτανήσου καὶ ἡ διαμόρφωση τοῦ ἑπτανησιακοῦ πολιτισμοῦ» ὁ συγγραφέας ὑποστηρίζει, ὅτι μετὰ τὴν Κύπρο καὶ τὴν Κρήτη, ἡ Ἑπτάνησος ἀνέπτυξε πολιτισμὸ «ἀκραῖο» καὶ «μεσάζοντα» εὑρισκόμενο σ ̓ ἐπαφὴ μὲ τὰ ρεύματα τῆς Δύσεως καὶ κυρίως τῆς ̓Ιταλίας. Τὸ δοκίμιο αὐτὸ κινεῖται στὴν ἀτμόσφαιρα τῆς ὕστατης ἀναγέννησης καὶ τῶν διαδοχικῶν ἀνθήσεων τοῦ 17ου καὶ 18ου αἰώνα. Στὶς ἔρευνες αὐτὲς ὁ μελετητὴς τείνει νὰ προσαρτᾶᾷ στὸν χῶρο τῆς ἑλληνικῆς